Ішкі сауда - жеке және заңды тұлғалардың Қазақстан Республикасы аумағында тауарларды сатып алуды-сатуды жүзеге асыруға бағытталған кәсіпкерлік қызметі.

Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен ішкі сауданы жүзеге асыратын жеке немесе заңды тұлға ішкі сауда субъектісі болып табылады. 

Ішкі сауда түрлері

Ішкі сауда объектілері

Стационарлық сауда объектілерінің түрлері

Стационарлық емес сауда объектілері

Қоғамдық тамақтану объектілері

Ішкі сауда субъектілеріне қойылатын талаптар

Ішкі саудадағы баға белгілеуге қатысты өзгерістер

Ішкі сауда субъектілеріне сыйақы

Ішкі сауда түрлері

Ішкі сауда түрлеріне мыналар жатады:

• көтерме және бөлшек сауда,
• қоғамдық тамақтандыру,
• аукциондық,
• комиссиялық,
• шекара маңы,
• көшпелі,
• көрме-жәрмеңке,
• электрондық,
• биржалық сауда және
• тапсырыстар бойынша сауда.

Ішкі сауда объектілері

Ішкі сауда объектілеріне сауда объектілері мен қоғамдық тамақтандыру объектілері жатады.

Стационарлық сауда объектілері:

сауда, әкiмшiлiк-тұрмыстық, қойма үй-жайларымен және өз аумағының шекарасы шегiнде автокөлiк құралдарын қою үшін алаңмен қамтамасыз етiлген, азық-түлік, азық-түлік емес тауарларын өткізетін, сауда алаңы он мың шаршы метрден асатын сауда объектілерін, сондай-ақ қоғамдық тамақтандыру объектілерін және өзге де объектілерді қамтитын 1-санатты;

сауда, әкiмшiлiк-тұрмыстық, қойма үй-жайларымен және өз аумағының шекарасы шегiнде автокөлiк құралдарын қою үшін алаңмен қамтамасыз етiлген, азық-түлік, азық-түлік емес тауарларды өткізуге мамандандырылған, сауда алаңы екі мың шаршы метрден он мың шаршы метрге дейінгі сауда объектілерін, сондай-ақ қоғамдық тамақтандыру объектілерін және өзге де объектілерді қамтитын 2-санатты;

сауда, қосалқы, әкiмшiлiк-тұрмыстық үй-жайларымен, азық-түлік, азық-түлік емес тауарларын қабылдау, сақтау және сатуға дайындау үшін үй-жайлармен қамтамасыз етiлген, сауда алаңы бес жүз шаршы метрден екі мың шаршы метрге дейінгі сауда объектілерін, қоғамдық тамақтандыру объектілерін (олар болған кезде) және өзге де объектілерді (олар болған кезде) қамтитын 3-санатты;

сауда, қосалқы үй-жайларымен, азық-түлік, азық-түлік емес тауарларын қабылдау, сақтау және сатуға дайындау үшін үй-жайлармен қамтамасыз етiлген, сауда алаңы бір жүз шаршы метрден бес жүз шаршы метрге дейінгі сауда объектілерін, қоғамдық тамақтандыру объектілерін (олар болған кезде) және өзге де объектілерді (олар болған кезде) қамтитын 4-санатты;

сауда үй-жайларымен, азық-түлік, азық-түлік емес тауарларын қабылдау, сақтау және сатуға дайындау үшін үй-жайлармен қамтамасыз етiлген, сауда алаңы бір жүз шаршы метрден аз сауда объектілерін, қоғамдық тамақтандыру объектілерін (олар болған кезде) және өзге де объектілерді (олар болған кезде) қамтитын 5-санатты сауда объектілері болып бөлінеді.

Стационарлық сауда объектілерінің түрлері мен оларға қойылатын талаптарды уәкілетті орган бекітеді.

Стационарлық сауда объектілерінің түрлері:

• КБО;
• сауда-ойын-сауық орталығы;
• сауда орталығы;
• гипермаркет;
• аутлет орталығы;
• дискаунт орталығы;
• мамандандырылған дүкен;
• сауда үйі;
• супермаркет;
• минимаркет;
• үйдің жанындағы дүкен.

Бұл ретте КБО, сауда-ойын-сауық орталығы, сауда орталығы, гипермаркет, аутлет орталығы, дискаунт орталығы, супермаркет Ішкі сауда қағидаларының 2-тармағының 20) тармақшасына сәйкес келген жағдайда қазіргі заманғы форматтағы сауда объектілеріне жатады.

Стационарлық емес сауда объектілері:

1) автомат - тауарларды сатуға арналған автоматтандырылған құрылғы;

2) жылжымалы сөре - арнайы бөлінген орынға орналастырылатын сауда орнын білдіретін тасымалды уақытша құрылыс (конструкция);

3) автодүкен - сауда жабдықтарымен жарақталған мамандандырылған автокөлiк құралы;

4) шатыр (павильон) - бір немесе бірнеше сауда орындары үшін сауда жабдықтарымен жарақталған, сауда қоры үшін алаңы бар және арнайы белгіленген орынға орналастырылатын құрастырмалы-жинамалы конструкциядан жеңiл құрылатын құрылыс;

5) дүңгіршек - бір немесе бірнеше сауда орындарына есептелген, азық-түлік тауарларын сақтауға арналған сауда залы және үй-жайлары жоқ, сауда жабдықтарымен жарақталған күрделi емес тасымалды құрылыс.

Тауарларды автодүкендер арқылы өткізу кезінде мамандандырылған көлік құралы техникалық жарамды болуға тиіс.

Сауда базарлары өткізілетін тауарларға байланысты:

      1) әмбебап;

      2) мамандандырылған болып бөлінеді.

Мамандандырылған сауда базары сауда базарының жалпы санынан олардың жетпіс және одан да көп пайызы бір топтағы тауарларды сатуды жүзеге асыруға арналған сауда базары болып табылады.

Мамандандырылған сауда базары стационарлық және (немесе) стационарлық емес сауда объектілерін білдіреді.

Қоғамдық тамақтандыру объектілері

Қоғамдық тамақтандыру объектілері мынадай санаттарға бөлінеді:

мейрамхана - тұтынушыларға мiндеттi түрде даяшылар қызмет көрсететiн, тапсырыстық және фирмалық тағамдарды қоса алғанда, дайындалуы күрделi ас мәзiрiнiң түр-түрiн, сондай-ақ алкоголь өнiмдерiн ұсынатын қоғамдық тамақтандыру және демалыс объектiсi;

кафе - тұтынушыларға мiндеттi түрде даяшылар қызмет көрсететiн, дайындалуы күрделi емес ас мәзiрiнiң түр-түрiн, сондай-ақ, алкоголь өнiмдерiн ұсынатын қоғамдық тамақтандыру және демалыс объектiсi;

бар - тұтынушыларға тiске басар, десерт және кондитерлiк тағамдар, сондай-ақ алкоголь өнiмдерiн ұсынатын қоғамдық тамақтандыру және демалыс объектiсi;

асхана - тұтынушылар өз-өздерiне қызмет көрсететiн қоғамдық тамақтандыру объектiсi.

Iшкi сауда түрлерiне көтерме және бөлшек сауда, қоғамдық тамақтандыру және осы Заңда белгiленген сауданың өзге де түрлерi жатады.

Ішкі сауда субъектілеріне қойылатын талаптар

1. Ішкі сауда субъектілері өз қызметін жүзеге асыру кезінде:

1) қауіпсіздік талаптарына сай келетін тиісті сападағы тауарды сатуға;

1-1) отандық өндіріс тауарларын көзбен шолып және физикалық қол жетімді орындарға орналастыруға;

2) тауарды тиісінше жария офертаның, шарттардың немесе өзге де мәмілелердің талаптарында белгіленген параметрлер бойынша сатуға;

2-1) халықаралық шарттарға және (немесе) Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес оларға қатысты таңбалау туралы шешім қабылданған таңбаланған тауарларды тауарларды таңбалау және қадағалап отыру саласындағы салалық уәкілетті мемлекеттік орган айқындайтын тәртіппен сатуға;

2-2) бұрын қолданыста болған қабылданған және сатылған азық-түлікке жатпайтын тауарлардың есебін ішкі сауда ережелерінде айқындалған тәртіппен жүргізуге міндетті.

Ішкі сауда субъектісі бұрын қолданыста болған қабылданған және сатылған азық-түлікке жатпайтын тауарлар туралы ақпаратты күнтізбелік бір жыл бойы сақтауды қамтамасыз етеді;

Ішкі саудадағы баға белгілеуге қатысты өзгерістер

Сатушы сатылатын тауарлардың бағасын дербес айқындауға құқылы.

Бұл ретте әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларына қатысты сатушының өндірушінің немесе көтерме жеткізушінің сатып алу бағасының 15%-нан аспайтын мөлшерде сауда үстемесін белгілеуге құқығы бар.

Егер сатушы әртүрлi тауар өндiрушiлердiң әлеуметтiк маңызы бар бiрдей азық-түлiк тауарын сатса, онда 15%-дан аспайтын мөлшердегi сауда үстемесi өндiрушiнiң немесе құны неғұрлым төмен тауарды көтерме жеткiзушiнiң сатып алу бағасынан есептеледi.

"Азық-түлік тауарларының бөлшек саудадағы табиғи кему нормаларын бекіту туралы" Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің міндетін атқарушының 2015 жылғы 25 қарашадағы № 717 бұйрығына сәйкес сауда үстемесі әлеуметтік маңызы бар тауарларды тасымалдауға және (немесе) сақтауға және (немесе) импорттауға, сондай-ақ бекітілген нормалар шегінде азық-түлік тауарларының табиғи кемуіне байланысты шығындардың шамасына ұлғайтылуы мүмкін.

Бекітілген нормалар сауда объектілеріндегі бөлшек саудаға, олардың бөлшек сауда айналымына пайызбен сатылатын стандартты тауарлардың салмағына қолданылады (ҚҚС-сыз өзіндік құн бойынша) тауарларды қойма және сауда үй-жайларында сақтау кезінде, сондай-ақ тауарлардың бұзылуы немесе зақымдануы салдарынан пайда болатын түрлі шығындарды қоспағанда, тауарларды сату кезінде пайда болатын заттардың кебуі, еруі, ыдыратылуы, ағуы, құйылуы, тыныс алуға жұмсалуы салдарынан сатуға дайындалу кезінде пайда болатын шығындарды өтеуге жұмсалады.

Табиғи кему нормалары бойынша есептен шығару түгендеу нәтижелері бойынша және тиісті есептемені қоса бере отырып, түгендеу тізімдемесі мен салыстыру ведомосі негізінде тауарлардың жетіспеушілігі анықталған кезде жүргізіледі.

Ішкі сауда субъектілеріне сыйақы

Сауда үстемесіне жеткізушіден азық-түлік тауарларының белгілі бір санын сатып алуына байланысты ішкі сауда субъектісіне төленетін сыйақыларды төлеуге байланысты шығыстар енгізілмейді.

Iшкi сауда сатушысы мен азық-түлiк тауарларын берушi жеткiзу шартын жасасқан кезде өнiм берушiден азық-түлiк тауарларының белгiлi бiр мөлшерiн сатып алуына байланысты сатушыға төленетiн сыйақыны азық-түлiк тауарының бағасына енгiзу жөнiндегi шартты көздеуi мүмкiн.

Сыйақы мөлшері тараптардың келісімімен айқындалады және ҚҚС-сыз сатып алынған азық-түлік тауарлары бағасының 5%-нан аспауға тиіс.

Сыйақы ақшамен көрсетіледі және тауарларды жылжыту жөніндегі қызметтер үшін төлемді қамтиды. Тараптар жеткiзу шартында сыйақы берудiң және қосымша қызметтер көрсетудiң, оның iшiнде тауарды жылжытуға байланысты емес өзге де шарттарын көздеуi мүмкiн.

Егер ішкі сауда сатушысы ҚР Үкіметі бекіткен тізбеге сәйкес әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларын сатып алса, сыйақы төлеуге жол берілмейді.

Өнім берушіден азық-түлік тауарларының белгілі бір санын сатып алуына байланысты азық-түлік тауарларын жеткізу шартын жасасудан басқа, азық-түлік тауарларының тізбесін немесе көлемін ұлғайта отырып, шартты ұзартуға, сол сияқты қосымша келісімдер жасасуға жол беріледі.

2022 жылдың 15 қазанынан бастап Ішкі сауда қағидалары өзгертілді

Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары - Сауда және интеграция министрінің 2022 жылғы 30 қыркүйектегі № 386-НҚ бұйрығымен «Ішкі сауда қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің міндетін атқарушының 2015 жылғы 27 наурыздағы № 264 бұйрығына өзгерістер енгізілді.

ҚР ҰЖ 03-2019 экономикалық қызмет түрлерінің жалпы жіктеуіші (ЭҚЖЖ)

Кәсіпорынның негізгі экономикалық қызмет түрін айқындау әдістемесі Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитеті төрағасының 2020 жылғы 7 қыркүйектегі № 35 бұйрығы.