Салықтық тәуекел - сақталуын бақылау салық органдарына жүктелген Қазақстан Республикасының салық заңнамасын және Қазақстан Республикасының өзге де заңнамасын орындамау ықтималдығы.

Салықтық тәуекелдерді басқару жүйесі – бұл салықтық тәуекелдерді анықтау, оларды азайту жөніндегі шараларды айқындау мақсатында салықтық әкімшілендіру кезінде салық органы жүргізетін іс-шаралар кешені.

2026 жылғы 1 қаңтардан бастап салық тәуекелдерін басқару жүйесі

2026 жылғы 1 қаңтарға дейінгі тәуекел дәрежесі

2026 жылғы 1 қаңтардан бастап салықтық тәуекелдерді басқару жүйесі

Жаңа Салық кодексі (2025 жылғы 18 шілдедегі № 214-VIII ҚР Кодексі) 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енді.

Салық реформасы шеңберінде 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енетін өзгерістер салықтық тәуекелдерді басқару жүйесін жаңартуға қатысты болды.

Жаңа модельде салық төлеушілерді тәуекел дәрежесіне: жоғары, орташа, төмен деп бөлуден толығымен бас тартылды.

Салықтық әкімшілендіру кезінде салықтық тәуекелді азайту бойынша шаралар енгізілді: ескерту және бақылау.

Шаралар салық органының автоматтандырылған ақпараттық жүйесі (ААЖ) базасында іске асырылады.

 

Салық кодексінің 93-бабына сәйкес сәйкес салық тәуекелін азайту жөніндегі алдын алу шаралары:

  • салық төлеушілерді (салық агенттерін) салық нысандарын табыс ету,
  • салықты және бюджетке төленетін төлемдерді төлеу,
  • салықтық тіркеу, және (немесе)
  • өзге де салықтық міндеттемелерді орындау қажеттілігі.

Салық тәуекелін барынша азайту жөніндегі бақылау шаралары:

Салық төлеушіге (салық агентіне) салықтық тәуекелді барынша азайту жөніндегі шараларды қолдану салық органының автоматтандырылған ақпараттық жүйесі пайдаланыла отырып та айқындалады.

Салықтық тәуекелдерді басқаруды ұйымдастыру тәртібін уәкілетті орган айқындайды.

Салықтық тәуекелдерді басқару кезінде алынған ақпарат, сондай-ақ салықтық тәуекелдерді басқаруды ұйымдастыру тәртібі қолжетімділігі Қазақстан Республикасының заңнамасымен шектелген құпия ақпарат болып табылады.

Салық органдарының лауазымды адамдары алынған ақпаратты тек салық органына жүктелген міндеттер мен функцияларды орындау үшін ғана пайдаланады және оларды өз міндеттерін орындау кезеңінде де, оларды орындау аяқталғаннан кейін де таратуға құқылы емес.

Көрсетілген ақпаратты өзге тұлғаларға, оның ішінде салық төлеушілерге беруге тыйым салынады.

Камералдық бақылау

Камералдық бақылау - салық органы салықтық нысандарды, сондай-ақ салық төлеушінің (салық агентінің) қызметі туралы басқа да құжаттар мен мәліметтерді зерделеу және талдау негізінде жүзеге асыратын іс-шара.

Камералдық бақылаудың мақсаты салық төлеушіге (салық агентіне) салықтар мен бюджетке төленетін төлемдерді есептеу бойынша салықтық міндеттемелерді дербес орындау құқығын беру болып табылады.

Камералдық бақылау:

1) салық органдарында, оның ішінде салықтық нысандарда бар мәліметтерде;

2) өзге де уәкілетті мемлекеттік органдардың салық салу объектілері және (немесе) салық салуға байланысты объектілер туралы мәліметтерінде;

3) әртүрлі ақпарат көздерінен алынған салық төлеушінің (салық агентінің) қызметі туралы мәліметтерде қамтылатын деректерді салыстыру арқылы жүргізіледі.

Камералдық бақылау жүргізу мерзімі

ҚР СК 137-бабына сәйкес камералдық бақылауды салық органы осы Кодексте белгіленген салықтық есептілікті ұсыну мерзімі өткеннен кейін тиісті салықтық кезең үшін жүргізеді.

Салықтық кезеңдегі камералдық бақылау осындай кезең бойынша талап қоюдың ескіру мерзімі ішінде жүргізіледі.

Камералдық бақылау нәтижелері бойынша алшақтықтар анықталған кезде, деңгейлес мониторингке қатысушыны қоспағанда, салық төлеушіге (салық агентіне) камералдық бақылау нәтижелері бойынша анықталған алшақтықтар туралы хабарлама (бұдан әрі осы баптың мақсатында – хабарлама) ұсынылады.

ЭШФ жазып берілуін бақылау

ЭШФ жазып беруін бақылау жоғары тәуекелі бар ЭШФ жазып берілуінің жолын кесу мақсатында жүргізіледі.

Салық кодексінде ЭШФ жазып берілуін бақылаудың 2 түрі көзделген:

  1. автоматтандырылған бақылау;
  2. салыстырмалы бақылау.

ЭШФ жазып берілуін автоматтандырылған бақылау

Автоматтандырылған бақылау салық төлеушілердің жекелеген санатына жатқызылған салық төлеуші жазып берген ЭШФ-ға салық органының ақпараттық жүйесінде тіркеу нөмірін берудің автоматтандырылған процесін білдіреді. (ҚР СК 139-бабы) 

Өздеріне қатысты автоматтандырылған бақылау жүргізілетін салық төлеушілердің санаттарын уәкілетті орган бекітеді.

Автоматтандырылған бақылауды жүргізу қағидаларын уәкілетті орган белгілейді және олар мыналарды:

  1. салық шотын жүргізу тәртібін;
  2. салықтың баланстық сомасын есепке алу тәртібін;
  3. салық төлеушінің салық шотын толықтыру тәртібін;
  4. электрондық шот-фактура жазып беру үшін пайдаланылған салық төлеушінің ақшасын бюджетке аудару тәртібін;
  5. салық төлеушінің ақшаны қайтару туралы өтінішін беру және оны қарау тәртібі мен мерзімдерін;
  6. салық төлеушіге ақшаны қайтару тәртібін;
  7. автоматтандырылған бақылауды жүргізу кезеңін қамтуға тиіс.

Әрбір ЭШФ-ға тіркеу нөмірі берілетінін атап өту маңызды. Егер ЭШФ-ға тіркеу нөмірі берілмеген жағдайда, ол жазып берілмеген болып есептеледі.

ЭШФ жазып берілуін салыстырмалы бақылау

ҚР СК 141-бабына сәйкес салыстырмалы бақылау - салыстырмалы бақылау – салық төлеуші жазып берген электрондық шот-фактураларды:

  1. оның өнім берушілері жазып берген электрондық шот-фактуралардың;
  2. салықтық есептіліктің;
  3. салық төлеушінің қызметі жөніндегі өзге де уәкілетті мемлекеттік органдардың, оның ішінде салық салу объектілері және (немесе) салық салуға байланысты объектілер туралы мәліметтердің;
  4. банктік шоттар бойынша екінші деңгейдегі банктер мәліметтерінің деректерімен салыстыру арқылы салық органы жүзеге асыратын іс-шара.

ЭШФ жазып берілуін салыстырмалы бақылау жүргізудің мақсаты - тауарларды өткізу, жұмыстар мен қызметтерді көрсету бойынша нақты айналымның жасалғанын анықтау.

Салыстырмалы бақылау талап қоюдың ескіру мерзімі шегінде жазып берілген электрондық шот-фактуралар бойынша жүзеге асырылады.

Егер жүргізілген салыстырмалы бақылаудың нәтижелері бойынша салық органында тауарларды өткізу, жұмыстарды орындау және қызметтерді көрсету бойынша операциялардың нақты жасалуына күмән туындаса, онда салық төлеушіге тауарларды өткізу, жұмыстарды орындау және қызметтерді көрсету бойынша айналымның нақты жасалғанын растау туралы хабарлама тапсырылады.

Салықтық бақылау

Салықтық бақылауды салықтық тексеруді жүргізу арқылы тек салық органдары жүзеге асырады.

Салық тексеруін жүргізудің жалпы тәртібі Салық кодексінде, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексінде айқындалады.

Салықтық тексеру:

  • кешенді,
  • тақырыптық,
  • қарсы салықтық тексеру,
  • хронометраждық зерттеп-қарау нысанында жүзеге асырылады.

Салықтық тексеруге жататын кезең талап қою мерзімінен аспауға тиіс.

Салық органдары заңды тұлғаның өзіне салықтық тексеру жүргізілуіне қарамастан, заңды тұлғаның құрылымдық бөлімшелеріне салықтық тексерулерді жүзеге асыруға құқылы.

«Жедел-іздестіру қызметі туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес жедел-іздестіру қызметін жүзеге асыратын органдардың қызметкерлеріне қатысты салықтық тексеру ерекше тәртіппен жүргізіледі.

Салықтық тексеруді жүргізудің ерекше тәртібін арнаулы мемлекеттік органдармен, Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің әскери барлау органдарымен, құқық қорғау органдарымен бірлесіп, уәкілетті орган айқындайды.

Тексерілетін кезеңді айқындау кезінде:

1) резидент-заңды тұлғаны, бейрезидент-заңды тұлғаның құрылымдық бөлімшесін қайта ұйымдастыру немесе тарату кезінде тағайындалатындарды қоспағанда, кешенді салықтық тексеру;

2) салық төлеушінің (салық агентінің) өзінің салықтық өтініші немесе шағымы бойынша, оның ішінде:

  • қосылған құн салығы бойынша төлеушіні тіркеу есебінен шығаруға байланысты салықтық өтініші бойынша;
  • салықтық тексеру нәтижелері туралы хабарламаға салық төлеушінің (салық агентінің) шағымына байланысты тақырыптық салықтық тексеру тағайындалған кезде салықтар бойынша аудитпен қамтылған салықтық кезең енгізілмейді.

Осы тармақтың бірінші бөлігінің ережесі:

      1) салықтық мониторингке жататын салық төлеушілерге;

      2) жер қойнауын пайдаланушыларға;

      3) акцизделетін өнімнің, биоотынның жекелеген түрлерін өндіру және олардың айналымы жөніндегі қызмет түрлерін жүзеге асыратын салық төлеушілерге қатысты салықтық тексерулерге қолданылмайды.

Салықтық тексеру салықтық жүктеме коэффициентінің (СЖК) көрсеткішін ескере отырып тағайындалады.

Бұл ретте салық төлеушінің СЖК тиісті қызмет түрі бойынша және қызмет жүзеге асырылатын өңірді ескере отырып, салықтық жүктеме коэффициенті жоғарғы көрсеткішінің кемінде 90 пайызын құрайтын салықтық кезеңге кешенді салықтық тексеру тағайындалмайды.

Осы тармақтың екінші бөлігінің ережелері прокуратура органдарының талабы бойынша Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік заңнамасында көзделген негіздерде салық төлеушінің өз өтініші бойынша кешенді салықтық тексеру тағайындалған жағдайларға қолданылмайды.

Мыналар салықтық тексеруге қатысушылар болып табылады:

1) салық органының салықтық тексеруді жүргізетін лауазымды адамдары;

2) осы Кодекске сәйкес салық органы салықтық тексеруді жүргізуге тартатын, нұсқамада көрсетілген мамандар (бұдан әрі – маман);

3) тексерілетін тұлғалар:

  • нақты салық төлеушіге (салық агентіне) қатысты тағайындалмаған тақырыптық салықтық тексерулер кезінде – нұсқамада көрсетілген аумақ учаскесіндегі салық төлеуші, оның ішінде ЕАЭО-ға мүше мемлекеттердің және ЕАЭО-ға мүше болып табылмайтын мемлекеттердің салық төлеушісі;
  • салықтық тексерулердің басқа нысандары кезiнде – нұсқамада көрсетiлген салық төлеушi (салық агенті).

Арнаулы білім мен дағдыларды талап ететін мәселелерді зерттеу және консультациялар алу үшін салық органы осындай арнаулы білімі мен дағдылары бар маманды, оның ішінде Қазақстан Республикасының өзге де мемлекеттік органдарының лауазымды адамдарын салықтық тексеруге тартуға құқылы.

2026 жылғы 1 қаңтарға дейінгі тәуекел дәрежесі

Салық төлеушілерді (салық агенттерін) бағалау және оларды кейіннен тәуекел дәрежелері бойынша санаттау жүргізілетін белгілердің жиынтығы тәуекел дәрежесінің критерийлері болып табылады.

Тәуекелдің жоғары дәрежесі нысаналы оқиғаның ықтималдық көрсеткіші кезінде 51 пайыздан жоғары болғанда беріледі. Мұндай көрсеткіш бойынша салық төлеушіге ағымдағы жылдың алдағы жартыжылдығына салықтық тексеру тағайындалады.

01.01.2019 жылдан бастап Қазақстанның барлық салық төлеушілерін санаттау енгізілді. Алайда қатардағы салық төлеушілерге тәуекелдің төмен, орташа немесе жоғары дәрежесін беру үшін субъектілерді жіктеу қандай қағидаттар бойынша жүргізілетіні әрдайым түсініксіз.

Салықтық бақылау кезіндегі ТБЖ

Салық төлеуші қандай критерийлер бойынша бағаланады

Компанияның тәуекел дәрежесін қайда және қалай білу керек

Қандай да бір санатқа жатқызу неге әсер етеді

ТБЖ-гі өзгерістер

Салықтық бақылау кезінде ТБЖ дегеніміз не

Салық төлеушінің (салық агентінің) салықтық міндеттемені мемлекетке нұқсан келтіре алатын және (немесе) нұқсан келтіруі мүмкін орындамау және (немесе) толық орындамау ықтималдығы тәуекел болып түсініледі.

Тәуекелдерді басқару жүйесін қолдану мақсаттары:

1) назарды тәуекелі жоғары салаларға шоғырландыру және қолда бар ресурстарды неғұрлым тиімді пайдалануды қамтамасыз ету;

2) орындалуын бақылау салық органдарына жүктелген Қазақстан Республикасының салық және өзге де заңнамасын бұзушылықтарды анықтау бойынша мүмкіндіктерді ұлғайту;

3) тәуекел дәрежесі төмен деп айқындалған салық төлеушілерге (салық агенттеріне) қатысты салықтық бақылауды барынша азайту;

4) тәуекел дәрежесіне қарай салықтық әкімшілендіру шаралары мен тәсілдерін саралап қолдану.

Тәуекелдердің дәрежесін (деңгейін) бағалау салық төлеушілер (салық агенттері) ұсынған салықтық есептілік деректерін, уәкілетті мемлекеттік органдардан, ұйымдардан, жергілікті атқарушы органдардан, уәкілетті тұлғалардан алынған мәліметтерді, сондай-ақ салық төлеушінің (салық агентінің) қызметі туралы басқа да құжаттарды және (немесе) мәліметтерді талдау негізінде жүзеге асырылады.

Тәуекелдерді басқару жүйесін қолдану салалары:

1) тәуекел дәрежесін бағалау негізінде мерзімдік салықтық тексеру субъектілерін (объектілерін) іріктеу;

2) осы Кодексте белгіленген жағдайларда салық төлеушілерді (салық агенттерін) тәуекелдің төмен, орташа немесе жоғары дәрежелі санаттарына жатқызу арқылы оларды санаттарға бөлу;

3) қосылған құн салығының асып кету сомасының анықтығын растау;

4) камералдық бақылау нәтижелері бойынша анықталған бұзушылықтың тәуекел дәрежесін айқындау;

5) салықтық әкімшілендірудің өзге де нысандары.

Тәуекелдерді басқару жүйесі ақпараттық жүйелерді қолдана отырып жүзеге асырылады.

Тәуекелдің қандай да бір санатын беруге негіз болатын өлшемшарттарды есептеу мынадай құжаттарға негізделеді:

Санаттау салық төлеушілердің (салық агенттерінің) қызметін тәуекелдің үш дәрежесінің біріне жатқызу жолымен жүзеге асырылады: ҚР СК 136-бабына және «Құпия ақпарат болып табылмайтын критерийлер бойынша тәуекелдерді басқару жүйесін қолдану қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 2018 жылғы 20 ақпандағы № 252 бұйрығына сйкес төмен, орташа немесе жоғары.

Тәуекел дәрежесін (деңгейін) бағалау жүргізілетін белгілердің жиынтығы тәуекел өлшемшарттары болып табылады.

ҚР СК 137бабының 2 және 3-тармақтарында белгіленген жағдайларды қоспағанда, тәуекел өлшемшарттарын және тәуекелдерді басқару жүйесін қолдану тәртібін салық органы айқындайды және ол жария етуге жатпайтын (оның ішінде тәуекел дәрежесін (деңгейін) бағалау жүргізілген салық төлеушіге) құпия ақпарат болып табылады.

Осы Кодекстің 136-бабының 5-тармағының 3) тармақшасының мақсатында тәуекел өлшемшарттарын және тәуекелдерді басқару жүйесін қолдану тәртібін уәкілетті орган айқындайды.

ҚР СК 136-бабы 5-тармағының 1) және 2) тармақшаларын іске асыру мақсатында құпия өлшемшарттармен қатар құпия ақпарат болып табылмайтын өлшемшарттар қолданылады. Тәуекел өлшемшарттарын және мұндай өлшемшарттар бойынша тәуекелдерді басқару жүйесін қолдану тәртібін уәкілетті орган айқындайды.

Салық төлеуші қандай критерийлер бойынша бағаланады

Тәуекелдер дәрежесін (деңгейін) бағалау үшін мынадай ақпарат көздері пайдаланылады:

1) санаттау субъектісі ұсынатын есептілік пен мәліметтерді, оның ішінде автоматтандырылған жүйелер арқылы мониторингілеу нәтижелері;

2) тексеру нәтижелері;

3) бақылаудың өзге де нысандарының нәтижелері;

4) уәкілетті органдар мен ұйымдар ұсынатын мәліметтерді талдау нәтижелері.

Қаржы министрлігінің 20.02.2018 жылғы № 252 бұйрығына сәйкес құпия ақпарат болып табылмайтын, тәуекелдің қорытынды дәрежесіне оң да, теріс те әсер ететін Санаттау үшін тәуекел дәрежесінің (деңгейінің) өлшемшарттары регламенттелген.

Оларға мыналар жатады:

1. «Салық жүктемесі»;
2. «Салық есептілігінде көрсетілетін шығыстар мен кірістер сомасы»;
3. «Бірнеше салық кезеңі ішінде залалдарды салық есептілігінде көрсету»;
4. «Бюджетке төлеуге жататын салық сомасын азайту арқылы қосымша декларация табыс ету жолымен салық төлеуден жалтару белгілері бар салық төлеушілер»;
5. «Камералдық бақылау нәтижелері бойынша анықталған бұзушылықтар»;
6. «Салық мониторингіне қатысу»;
7. «Салық төлеушінің тексерудің стандартты файлын пайдалануы»;
8. «Салық және әлеуметтік төлемдер бойынша дәйекті берешектің болмауы»;
9. «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеу»;
10. «Үш компонентті интеграцияланған жүйені қолдану»;
11. «Виртуалды қойма» модулін қолдану»;
12. «Салық есептілігін Қазақстан Республикасының салық заңнамасында белгіленген мерзімде тапсырмау»;
13. «Салық төлеуші ҚР Қаржы министрлігі МКК сайтында орналастырылған сенімсіз салық төлеушілер тізімінде тұр»;
14. «Астық нарығына қатысушыларға қосылған құн салығының асып кеткен сомасын оңайлатылған қайтару жөніндегі пилоттық жобаның қатысушысы».

Құпия ақпарат болып табылмайтын өлшемшаттарды есептеу салық төлеушілерді санаттау жүргізілетін тоқсанның алдындағы екінші айдың бірінші күніндегі жағдай бойынша мемлекеттік кірістер органдарында бар деректер бойынша жүзеге асырылады.

Компанияға тәуекелдің қандай дәрежесін бергенін қалай білуге болады

Тәуекелдерді басқару жүйесінің нәтижелері бойынша салық төлеуші қандай тәуекел дәрежесіне жатқызылған ақпарат Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитетінің http://kgd.gov.kz ресми сайтында (бұдан әрі – сайт) және «Салық төлеушінің кабинеті» web-қосымшасында қолжетімді. Өз қызметі бойынша, сондай-ақ контрагенттің қызметі бойынша тәуекел дәрежесін білу үшін БСН немесе ЖСН деректерін енгізу жеткілікті.

Осы Қағидалардың 5-тармағында көзделген салық төлеушіні хабардар ету салық төлеушілерді санаттау жүргізілетін тоқсанның бірінші айының бірінші күнінен кешіктірілмей жүзеге асырылады.

Сайтта сұрау салуды өңдеу 1 (бір) жұмыс күнінен аспайтын мерзімде жүргізілуі тиіс.

Қандай да бір санатқа жатқызу неге әсер етеді

Салық төлеушіні белгілі бір тәуекел санатына жатқызу мемлекеттік кіріс органдарының оған қатысты әкімшілендіруге қандай тәсілді таңдауына тікелей әсер етеді.

Осылайша, Салық кодексінің 118-бабының 3-тармағына сәйкес салық төлеушінің банктік шотын бұғаттау салық берешегін өтеу қажеттігі туралы хабарлама тапсырылған күннен бастап мынадай мерзімдерде жүргізіледі:

  • егер субъектіге жоғары тәуекел санаты берілсе - 1 жұмыс күні өткеннен кейін;
  • егер субъект тәуекелдің орташа деңгейі санатына жататын болса – 10 жұмыс күні өткеннен кейін.

Осындай жағдай касса бойынша шығыс операцияларын тоқтата тұруға да байланысты. Салық төлеушіге берілген тәуекел дәрежесіне байланысты рәсімнің басталу мерзімі тиісінше 1 және 10 жұмыс күнін құрайды (Салық кодексінің 118-бабының 1-тармағы).

Берешек болған кезде салық төлеушінің банк шоттарынан ақшаны мәжбүрлеп өндіріп алуға қатысты бұл жерде субъект жатқызылған тәуекел дәрежесі де маңызды рөл атқарады. Инкассалық өкім хабарлама тапсырылған күннен бастап мынадай мерзімдерде шығарылады (Салық кодексінің 122-бабының 1-тармағы):

  • жоғары деңгейде - 5 жұмыс күні өткеннен кейін;
  • орташа деңгейде - 20 жұмыс күні өткеннен кейін.

Егер салық төлеуші тәуекелдің жоғары дәрежесіне жатқызылса, салықтық тексеруді тағайындау да жүргізіледі. Бұл субъектінің көшпелі тексеру қаупі төнген тексерілетін ұйымдардың тізіміне ену ықтималдығын айтарлықтай арттырады.

Салық кодексінің 212-бабының 6-тармағына сәйкес тәуекел дәрежесі жоғары субъектілердің салық есептілігінің мерзімін ұзартуға құқығы жоқ (бұған АСР-дегі ДК кірмейді). Ал Салық кодексiнiң 212-бабының 3-тармағына сәйкес қалған салық төлеушiлер есептiлiк түрiне қарай 15-30 күнтiзбелiк күн мерзiмге кейiнге қалдыруға құқылы.

ТБЖ-гі өзгерістер

2023 жылғы 4 сәуірден бастап Тәуекелдерді басқару жүйесін қолдану қағидаларына өзгерістер енгізілді.

Құпия ақпарат болып табылмайтын критерийлер бойынша тәуекелдерді басқару жүйесін қолдану қағидаларына 2023 жылғы 17 наурыздағы бұйрықпен өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.

Өзгерістерге сәйкес салық төлеушілерді ақпараттандыру мерзімі жарты жылдан тоқсанға дейін қысқартылады:

Тәуекелдерді басқару жүйесінде қолданылатын құпия ақпарат болып табылмайтын өлшемшарттардың есебін жүзеге асыруға негіз болған өлшемшарттар мен көрсеткіштер туралы мәліметтер салық төлеушілерге санаттау жүргізілетін тоқсанның бірінші айының бірінші күнінен кешіктірілмей «Салық төлеушінің кабинеті» web-қосымшасына жіберіледі.

 

Возврат к списку