Негізгі құралдар - тауарларды өткізу, жұмыстарды орындау, қызметтерді көрсету кезінде өндірісте немесе әкімшілік мақсаттарда пайдалануға, оның ішінде басқа тұлғаларға мүліктік жалдауға (жалға алуға) беруге арналған; бір жылдан астам уақыт бойы пайдалану көзделіп отырған материалдық активтер. НҚ мысалдары машиналар, станоктар, кеңсе, өндірістік ғимарат, қоймалар, компьютерлер, үстелдер, орындықтар және басқалар болуы мүмкін.

ХҚЕС (IAS) 16 «Негізгі құралдарға» сәйкес НҚ - Негізгі құралдар - олар:
(а) тауарларды өндіру немесе беру және қызметтер көрсету процесінде, жалға беру кезінде немесе әкімшілік мақсаттарда пайдалануға арналған; және
(b) бір кезеңнен артық уақыт ішінде пайдалануға ұйғарылған материалдық активтер.

Негізгі құралдар бастапқы құны бойынша, яғни НҚ сатып алған бағасы бойынша бағаланады. Сондай-ақ бастапқы құнға тауарды жеткізу, тиеу, орнату бойынша шығыстар, импорттық баждар, өтелмейтін салықтар және активті сатып алуға байланысты басқа да шығыстар кіреді.

ҰҚЕС және ХҚЕС бойынша бағалау арасындағы айырмашылық: кейіннен негізгі құралдар таңдалған есепке алу моделі бойынша: қайта бағаланған немесе бастапқы құны бойынша есепке алынады. Модельді таңдау ХҚЕС бойынша жұмыс істейтін компаниялардың алдында ғана тұр, ХҚЕС қолданатын компаниялар үшін негізгі құралдарды бастапқы құны бойынша есепке алу моделі көзделген.

Пайдалану кезеңінде активтер амортизацияланады, яғни тозады. Әрбір актив үшін өз пайызы мен тозу мерзімі айқындалады, өйткені бұл активтің бастапқы жай-күйіне, оны пайдалану қарқындылығына байланысты (ҚР СК 269-бабы).

Қандай құжаттар негізінде негізгі құралдарды қайта бағалауға болады

ХҚЕС (IAS) 29-42-тармақтары бойынша ұйым өзінің есеп саясаты ретінде не 30-тармақта көзделген бастапқы құн бойынша есепке алу моделін, не 31-тармақта көзделген қайта бағаланған құн бойынша есепке алу моделін таңдауға және негізгі құралдардың барлық сыныбына таңдап алынған саясатты қолдануға тиіс.

Бастапқы құн бойынша есепке алу моделі - негізгі құралдар объектісін актив ретінде танығаннан кейін ол жинақталған амортизация сомасын және құнсызданудан жинақталған залалдарды шегере отырып, өзінің бастапқы құны бойынша ескерілуі тиіс.

Қайта бағаланған құн бойынша есепке алу моделі - әділ құны сенімді бағалануы мүмкін негізгі құралдар объектісі актив ретінде танылғаннан кейін кейіннен жинақталған амортизация мен құнсызданудан кейінгі жинақталған залалдар шегеріле отырып, қайта бағалау күніндегі оның әділ құнын білдіретін қайта бағаланған құн бойынша есепке алынуға жатады. Қайта бағалау баланстық құнның есепті кезеңнің аяқталу күніндегі жағдай бойынша әділ құнды пайдалана отырып айқындалатын құннан елеулі айырмашылығын болдырмау үшін жеткілікті тұрақтылықпен жүргізілуге тиіс.

Қайта бағалауды жүргізу жиілігі қайта бағаланатын негізгі құралдар объектілерінің әділ құнының өзгеруіне байланысты болады. Егер қайта бағаланған активтің әділ құны оның баланстық құнынан айтарлықтай өзгеше болса, қосымша қайта бағалау талап етіледі. Негізгі құралдардың кейбір объектілері әділ құнның елеулі және құбылмалы өзгерістерімен сипатталады, бұл жыл сайынғы қайта бағалауды жүргізу қажеттілігін туындатады. Әділ құны шамалы ғана өзгерістерге ұшырайтын негізгі құралдар объектілері үшін мұндай жиі қайта бағалауды жүргізу талап етілмейді. Мұндай жағдайларда қайта бағалау қажеттілігі әрбір 3-5 жыл сайын туындауы мүмкін.

Негізгі құралдар объектісін қайта бағалағаннан кейін мұндай активтің баланстық құны оның қайта бағаланған құнына дейін түзетіледі.

Қайта бағалау күніне актив мынадай тәсілдердің бірімен ескеріледі:

• жалпы баланстық құн активтің баланстық құнын қайта бағалау нәтижесіне сәйкес түзетіледі. Мысалы, жалпы баланстық құн бақыланатын нарықтық деректер негізінде қайта есептелуі мүмкін не ол баланстық құнның өзгеруіне барабар қайта есептелуі мүмкін. Қайта бағалау күніне жинақталған амортизация құнсызданудан жинақталған залалдар ескерілгеннен кейін активтің жалпы баланстық құны мен баланстық құны арасындағы айырмаға тең болатындай түзетіледі; не
• жинақталған амортизация активтің жалпы баланстық құнынан шегеріледі.

Негізгі құралдардың жинақталған амортизациясын түзету шамасы 39 және 40-тармақтарға сәйкес есепке алуға жататын баланстық құнның ұлғаюы немесе азаюының жалпы сомасының бір бөлігін құрайды.

Егер негізгі құралдардың қандай да бір объектісі қайта бағаланатын болса, онда осы актив сияқты негізгі құралдардың сол сыныбына жататын барлық активтер қайта бағалануға жатады.

Негізгі құралдардың бір сыныбына жататын объектілерді қайта бағалау активтерді іріктеп қайта бағалауды және қаржылық есептілікте әртүрлі күндердегі жағдай бойынша айқындалған шығындар мен құнның аралас комбинациясын білдіретін сомаларды көрсетуді болдырмау үшін бір мезгілде орындалады. Дегенмен, қандай да бір сыныптың активтері активтердің осы сыныбын қайта бағалау қысқа уақыт аралығында орындалатын және қайта бағалау нәтижелері жаңартылатын жағдайда белгілі бір кезектілікпен қайта бағалануы мүмкін.

Егер қайта бағалау нәтижесінде активтің баланстық құны ұлғайса, онда осы ұлғаю сомасын өзге де жиынтық кіріс құрамында таныған және «қайта бағалаудан құн өсімі» тақырыбымен меншікті капитал құрамында жинақтаушы қорытындымен көрсеткен жөн. Алайда мұндай ұлғаю сомасын бұрын пайда немесе залал құрамында танылған сол активті қайта бағалаудан құнын азайту сомасын қалпына келтіретін шамада пайда немесе залал құрамында таныған жөн.

Егер қайта бағалау нәтижесінде активтің баланстық құны азаяды, онда осы азаю сомасын пайда немесе залалдың құрамында тану керек. Алайда мұндай азайту сомасын көрсетілген активке қатысты қолданыстағы «қайта бағалаудан құн өсімі» бабы бойынша кредиттік қалдық мөлшеріндегі өзге де жиынтық кіріс құрамында таныған жөн. Өзге де жиынтық кіріс құрамында танылған азайту сомасы «қайта бағалаудан құн өсімі» бабы бойынша меншікті капитал құрамында жинақталған соманы төмендетеді.

Меншікті капиталдың құрамына енгізілген оны қайта бағалаудан негізгі құралдар объектісі құнының өсу сомасы тиісті активті тануды тоқтату сәтінде бөлінбеген пайданың құрамына тікелей ауыстырылуы мүмкін. Бұл тиісті активті пайдалануды тоқтату немесе оның істен шығу сәтіндегі қайта бағалаудан құн өсімінің барлық сомасын бөлінбеген пайданың құрамына ауыстыруға әкеп соғуы мүмкін. Сонымен қатар, қайта бағалаудан құн өсімі сомасының бір бөлігі ұйымның активті пайдалануына қарай бөлінбеген пайданың құрамына ауыстырылуы мүмкін. Мұндай жағдайда қайта бағалаудан құн өсімінің көшірілетін сомасы активтің қайта бағаланған баланстық құны негізінде есептелген амортизация шамасы мен активтің бастапқы құны негізінде есептелген амортизация шамасы арасындағы айырманы білдіреді. Қайта бағалаудан құн өсімі шотынан бөлінбеген пайда шотына сомаларды көшіру пайда немесе залал арқылы жүзеге асырылмайды.

Негізгі құралдарды қайта бағалау нәтижесінде туындайтын салық әсері (егер ол орын алса) ХҚЕС (IAS) 12 «Пайдаға салынатын салықтарға» сәйкес танылады және ашылады.

Осылайша, сіздің есеп саясатыңызға және сіз қолданатын бухгалтерлік есеп стандарттарына сәйкес негізгі құралдардың есебін жүргізіңіз.

Егер есепке алу саясатына сәйкес негізгі құралдардың есебі нақты шығындар бойынша есепке алу моделін пайдалана отырып жүргізілсе, онда жылжымайтын мүлік бойынша жүргізілген қайта бағалау бухгалтерлік есепте көрсетілмейді (егер құнсыздану болмаса, құнсыздану көрсетіледі).

Егер есеп саясатына сәйкес негізгі құралдардың есебі қайта бағаланған құн бойынша модельді пайдалана отырып жүргізілсе, онда қайта бағалау бухгалтерлік есепте көрсетіледі.

Индекстеу әдісімен қайта бағалау нәтижелерін есепке алу: НҚ бастапқы құнын индекстеу: Дт 2410 Кт 5520, жинақталған амортизацияны индекстеу: Дт 5520 Кт 2420.

Амортизацияны есептен шығару әдісімен қайта бағалау нәтижелерін есепке алу: жинақталған амортизацияны есептен шығару Дт 2420 Кт 2410, НҚ қосымша бағалау Дт 2410 Кт 5520.

Қайта бағалау нәтижесінде кейінге қалдырылған салық міндеттемесі туындайды, ол есепте мынадай жазумен көрсетіледі: Дт 5520 Кт 4310.

2021 жылғы 1 қаңтардан бастап ҚР ҰЖ 12-2009 «Негізгі қорлар жіктеуіші» Қазақстан Республикасының техникалық-экономикалық ақпаратының ұлттық жіктеуішіне өзгерістер бекітіліп, қолданысқа енгізілді.
Өзгерістер көбінесе ғимараттардың жіктелуіне әсер етті.
Ғимарат: Адамдардың тұруы немесе болуы, өндірістік процестерді орындау, сондай-ақ материалдық құндылықтарды орналастыру және сақтау үшін функционалдық мақсатына қарай міндетті түрде жерүсті тұйық көлемін құрайтын тіреу және қоршау конструкцияларынан тұратын жасанды құрылыс. Ғимараттың жер асты бөлігі болуы мүмкін.
Тұрғын ғимарат: Негізінен тұрғын үй-жайлардан, сондай-ақ тұрғын емес үй-жайлардан және өзге де бөліктерден тұратын құрылыс.
ЕСКЕРТПЕ - Егер жалпы пайдалы алаңның жартысынан азы тұрғын үй мақсаттары үшін пайдаланылса, ғимарат тұрғын емес ғимарат ретінде жіктеледі.
Тұрғын емес ғимарат: Негізінен тұрғын үй мақсатына арналмаған немесе пайдаланылатын құрылыс.
ЕСКЕРТПЕ - Егер жалпы пайдалы алаңның жартысы тұрғын үй мақсаттары үшін пайдаланылса, ғимарат тұрғын үй ретінде жіктеледі.
Құрылыс: Табиғи немесе жасанды кеңiстiк шекаралары бар және өндiрiстiк процестердi орындауға, материалдық құндылықтарды орналастыруға және сақтауға немесе адамдардың, жүктердiң уақытша болуына (орын ауыстыруына), сондай-ақ жабдықтарды немесе коммуникацияларды орналастыруға (төсеуге, өткiзуге) арналған жасанды көлемдi, жазықтық немесе желiлiк объект (жер үстi, су үстi және (немесе) жер асты, су асты).
Негізгі құралдарды немесе материалдық активтерді жіктеу үшін пайдаланылатын
бірлік барлық құрылғылары мен керек-жарақтары бар жеке объект (ғимарат, жол, құбыр және т.б.) немесе белгілі бір дербес функцияларды орындауға арналған жеке конструктивтік оқшауланған зат немесе біртұтас болып табылатын және белгілі бір жұмысты орындауға арналған конструктивтік біріктірілген заттардың оқшауланған кешені болып табылады.
Объектіні жіктеу кезінде осындай объектінің тиісті функциясын ескеру маңызды (ғимараттың жұмыс істеуін/пайдаланылуын қамтамасыз ететін инженерлік коммуникациялары бар өндірістік цех ғимарат ретінде жіктеледі, ал онда орнатылған машиналар мен жабдықтар машиналар мен жабдықтардың тиісті топтамаларында жіктеледі).

НҚЖ - ҚР негізгі қорларының 2010 - 2021 жылдарға арналған мемлекеттік жіктеуіші

Негізгі құралдарды (НҚ компоненттерін) жөндеуден, қайта жаңартудан (жаңғыртудан) қабылдау-беруді ресімдеу үшін Жөнделген, реконструкцияланған (жаңғыртылған) негізгі құралдарды қабылдау-тапсыру актісі (ОС-3-нысан) қолданылады.