Ақша қаражатының қозғалысы - жеке және заңды тұлғалардың банк шоттарындағы немесе ұйымның кассаларындағы ақша қаражаты сомасының өзгеруі.

Ақша қаражатын есепке алу

Прем және қолма-қол ақша қаражатын беру

Ақша қаражатының қозғалысы (АҚҚ) - ақша қаражатының қозғалысы туралы есеп.

Ақша қаражатын есепке алу

«Бухгалтерлік есептің үлгі шот жоспарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 2007 жылғы 23 мамырдағы № 185 бұйрығымен бекітілген Бухгалтерлік есептің шот жоспарына сәйкес:

1000-кіші бөлім - «Ақша қаражаты» ақша қаражатын есепке алуға арналған.

Осы кіші бөлім мынадай шоттар топтарын қамтиды:

• 1010 - «Кассадағы ақша қаражаты», онда ұлттық және шетел валюталарындағы кассадағы ақша қаражатының қозғалысы есепке алынады;

• 1020 - «Жолдағы ақша қаражаты», онда жолдағы және валюта айырбастаудағы ақша қаражатының қозғалысы есепке алынады;

• 1030 - «Ағымдағы банк шоттарындағы ақша қаражаты», онда ұлттық және шетел валюталарындағы ағымдағы банк шоттарындағы ақша қаражатының қозғалысы есепке алынады;

• 1040 - «Корреспонденттік шоттардағы ақша қаражаты», онда ұлттық және шетел валюталарындағы корреспонденттік шоттардағы ақша қаражатының қозғалысы есепке алынады;

• 1050 - «Жинақ шоттарындағы ақша қаражаты», онда ұлттық және шетел валюталарындағы жинақ шоттарындағы ақша қаражатының қозғалысы есепке алынады;

• 1060 - «Пайдаланылуы шектелген ақша қаражаты», онда кассадағы, ағымдағы, корреспонденттік және жинақ шоттарындағы пайдалануы шектелген ақша қаражаты есепке алынады;

• 1070 - «Электрондық ақша қаражатын есепке алу», онда жүйедегі электрондық ақша қаражаты есепке алынады;

• 1080 - «Өзге де ақша қаражаты», онда алдыңғы топтарда көрсетілмеген өзге де ақша қаражаты есепке алынады;

• 1090 - «Ақша қаражатының құнсыздануынан болатын залалдарға арналған бағалау резерві», онда ақша қаражатының құнсыздануынан болатын күтілетін кредиттік залалдарға арналған бағалау резервтері есепке алынады.

Барлық шаруашылық жүргiзушi субъектiлер бос ақша қаражатын банк шоттарында сақтайды.

Заңды тұлғалар арасындағы 1000 АЕК-тен асатын сомаға төлемдер қолма-қол ақшасыз тәртiппен ғана жүзеге асырылады.

Қолма-қол ақша қаражатын қабылдау және беру

Бухгалтерлік есепті жүргізу қағидаларын бекіту туралы Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 2015 жылғы 31 наурыздағы № 241 бұйрығына сәйкес:

Субъектінің кассасына қолма-қол ақшаны қабылдау бас бухгалтер немесе оған субъектінің басшылығы уәкілеттік берген тұлға қол қойған 562 бұйрықпен бекітілген кассалық кіріс ордері (кассалық кіріс ордері (ККО) КО-1 нысаны) (бұдан әрі – кіріс ордері) бойынша жүргізіледі.

Қолма-қол ақшаны қабылдау кезінде бас бухгалтердің немесе субъектінің басшылығы уәкілеттік берген тұлғаның және кассирдің қолы қойылған түбіртек беріледі және осы ұйымның мөрімен (ол болған кезде) бекітіледі.

Кассадан қолма-қол ақша беру кассалық шығыс ордері (КО-2 нысаны) бойынша жүргізіледі, оның нысаны «Бастапқы есепке алу құжаттарының нысандарын бекіту туралы» ҚР ҚМ 20.12.2012 жылғы № 562 бұйрығымен (бұдан әрі – шығыс ордері) бекітілген. Шығыс ордеріне субъектінің басшылығы, бас бухгалтер немесе субъектінің басшылығы уәкілеттік берген тұлға және кассир қол қояды.

Барлық кіріс және шығыс ордерлерін оларды кассаға бергенге дейін бухгалтерлік қызмет нысаны 562 бұйрықпен бекітілген кіріс және шығыс касса құжаттарын тіркеу журналында тіркейді.

562 бұйрықпен нысаны бекітілген шығыс ордері немесе төлем ведомосы (Т-2 нысаны) бойынша жеке тұлғаға ақша беру кезінде кассир алушының жеке басын куәландыратын құжатты (азаматтың паспортын немесе жеке куәлігін) көрсетуді талап етеді, құжаттың атауы мен нөмірін, оны кім және қашан бергенін жазады.

Ақша алушы шығыс ордеріне немесе ведомоске өз қолымен сиямен (шарикті қаламмен) қол қояды.

Субъектінің тізімдік құрамында тұрмайтын тұлғаларға қолма-қол ақша беру әрбір тұлғаға жеке жазылатын шығыс ордерлері бойынша немесе жасалған шарттардың негізінде жеке ведомость бойынша жүргізіледі.

Кассир қолма-қол ақшаны шығыс ордерінде немесе төлем ведомосінде көрсетілген тұлғаға ғана береді. Егер ақшаны беру белгіленген тәртіппен ресімделген сенімхат бойынша жүргізілсе, ордердің мәтінінде қолма-қол ақша қаражатын алу сеніп тапсырылған адамның және нақты алушының тегі, аты, әкесінің аты және жеке басын куәландыратын құжаттың атауы, нөмірі, берілген күні мен орны көрсетіледі. Сенімхат кассирде қалады және шығыс ордеріне тіркеледі.

Ақша қаражатының қозғалысы (АҚҚ) - ақша қаражатының қозғалысы туралы есеп.

Ақша қаражатының қозғалысы туралы есептің негізгі мақсаты есепті кезеңде ақша қаражатының және олардың баламаларының түсуі мен пайдаланылуы туралы ақпаратты пайдаланушыларды қамтамасыз ету болып табылады.
Ақпарат компанияның ағымдағы және ұзақ мерзімді төлем қабілеттілігін, оның кредиттер мен дивидендтерді төлеу қабілетін, оның қосымша қаржыландыруға қажеттілігін бағалауға, таза пайда мен ақша қаражатының таза ұлғаюы (азаюы) көрсеткіштеріндегі айырмашылықтардың себептерін анықтауға және т.б. мүмкіндік береді.
Есептің құндылығы - ол пайдаланушыларға өтімділікті, төлем қабілеттілігін және қаржылық икемділікті бағалауға көмектеседі.

ХҚЕС (IAS) 7 ақша қаражатының қозғалысы туралы есептi ұсынудың екi әдiсiн, жанама және тiкелей әдiстердi ұсынады. Бұл екі әдіс операциялық (негізгі) қызметтен ақша қаражатының қозғалысын ұсыну бөлігінде ғана бір-бірінен ерекшеленеді. Бөлiмдер Инвестициялық қызметтен ақша қаражатының қозғалысы және Қаржылық қызметтен ақша қаражатының қозғалысы мүлдем бiрдей берiледi.

ТІКЕЛЕЙ ӘДІС операциялық қызметтің ақша қаражатына және негізгі шаруашылық операциялары бойынша жалпы түсімдер мен төлемдер туралы ақпаратқа әсерін көрсетеді.
Бұл әдістің негізгі артықшылықтары:

• Тікелей әдіс бойынша құрылған ақша қаражатының қозғалысы туралы есеп ақша қаражаты ағынының негізгі көздері мен ағынының бағыттарын көрсетеді.
• Ақшалай түсімдер мен төлемдердің бюджетпен тікелей байланысы бар.
• Есепті кезеңдегі іске асыру мен ақшалай түсім арасындағы өзара байланысты көрсетеді.

Бұл әдістің кемшілігі оның пайда мен шығындар туралы есеп пен ақша қаражатының қозғалысы арасындағы өзара байланысты ашпауы болып табылады.

ЖАНАМА ӘДІС есепті кезеңнің пайда мен залалдар туралы есебінде көрсетілген таза пайданы ақшалай емес сипаттағы кірістер мен шығыстарға, операциялық қызмет бойынша кез келген кейінге қалдырылған немесе есептелген өткен немесе болашақ ақша түсімдеріне немесе төлемдеріне түзетуді білдіреді.
Жанама әдіс кезінде ақша қаражатының ағындарын ұсыну операциялық қызметтен ақша ағынының сомасымен келісу үшін түзетілетін салыққа дейінгі пайдадан басталады. Есепті жасаудың жанама әдісінің негізгі кемшілігі ақшалай емес сипаттағы баптар мен айналым капиталындағы өзгерістер туралы ақпараттың көп санын жинау қажеттігі болып табылады. Бұл ақпаратты алу үшін шоттар бойынша айналымдарды талдау талап етіледі, өйткені ол компанияның есептілігіне енгізілмейді. Сондай-ақ жанама әдіспен ақша қаражатының қозғалысы туралы есеп жасау үшін қаржылық жағдай туралы, пайда мен залалдар туралы және капиталдағы өзгерістер туралы дайын есептер болуы қажет.