Әлеуметтiк салық (ӘС) – бұл жұмыс берушi қызметкерлер үшiн өз қаражатынан төлейтiн салық, ол мемлекет бюджетiне жалпы сомамен түседi. Қазақстанда әлеуметтiк салық 1999 жылдың 1 қаңтарынан бастап алынады.

 Жалпы ережелер

Салық мөлшерлемелері

Әлеуметтік салық салу объектілері

Әлеуметтік салықты төлеу

Салық кезеңі және салық декларациясы

Жалпы ережелер

Әлеуметтік салықтан түсетін қаражат мынадай бағыттар бойынша бөлінеді:

• мектептерді, балабақшаларды, ауруханаларды, құқық қорғау құрылымдарын ұстау;
• мемлекеттік бағдарламаларды қаржыландыру, субсидиялау, дотациялар мен несиелер беру;
• мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз ету, әскерді ұстау;
• мемлекетті басқару аппаратын ұстау (мемлекеттік қызметшілерге жалақы төлеу); әлеуметтік объектілер мен аумақтарды салу және абаттандыру;
• зейнетақымен қамсыздандыру (зейнетақының базалық және ортақ бөлігі);
• медициналық мекемелерде тегін көмек көрсету.

Әлеуметтік салық төлеушілер:

• дара кәсіпкерлер;
• жеке практикамен айналысатын адамдар;
• егер осы баптың 3-тармағында өзгеше белгіленбесе, ҚР резидент заңды тұлғалары;
• Қазақстан Республикасында қызметін тұрақты мекемелер арқылы жүзеге асыратын бейрезидент заңды тұлғалар;
• тұрақты мекеме құруға әкеп соқпайтын құрылымдық бөлімше арқылы қызметін жүзеге асыратын бейрезидент-заңды тұлғалар.

Мынадай салық төлеушілер әлеуметтік салық төлеушілер болып табылмайды:

1) арнаулы салық режимін:

• патент негізінде;
• шаруа немесе фермер қожалықтары үшін қолданатындар;
• бөлшек салықтың арнаулы салық режимін қолданатындар;
• арнаулы мобильді қосымшаны пайдалана отырып қолданатындар;

2) осы Кодекстің 290-бабы 3-тармағының шарттарына сәйкес келетін тірек-қимыл аппараты бұзылған, есту, сөйлеу, көру қабiлетiнен айрылған мүгедектігі бар адамдар жұмыс iстейтiн мамандандырылған ұйымдар жатады.

Кірісті түзету - бұл мемлекеттік және халықаралық гранттар қаражаты есебінен төлемдер;

• сыйлықақылар;
• стипендиялар;
• зейнетақы аударымдары;
• медициналық сақтандыру бойынша жарналар (2020 жылдан бастап);
• алимент;
• депозиттер мен бағалы қағаздар бойынша сыйақылар, дивидендтер.

Арнаулы салық режимiн қолданатын ауыл шаруашылығы өнiмдерiн өндiрушiлер әлеуметтiк салық сомасын 70% азайтуға құқылы. (ҚР СК 700-бабының 1-тармағы).

«Инновациялық технологиялар паркі» арнайы экономикалық аймағында жұмыс істейтін ұйымдар салық кезеңіндегі мұндай шығыстар осындай ұйымның бухгалтерлік есеп бойынша шығыстарының жалпы сомасының кемінде 70% -ын құраған жағдайда әлеуметтік салық сомасын 100% -ға азайтуға құқылы (ҚР СК 709-бабының 9-тармағы).

Салық мөлшерлемелері

Әлеуметтік салық мынадай мөлшерлеме бойынша есептеледі:

• 2018 жылғы 1 қаңтардан бастап – 9,5 пайыз;
• 2025 жылғы 1 қаңтардан бастап - 11 пайыз (ҚР СК 485-бабының 1-тармағы).

ҚР СК 485-бабының 2-тармағына сәйкес - ДК және жеке практикамен айналысатын адамдар әлеуметтiк салықты республикалық бюджет туралы заңда белгіленген және төленетін күнге қолданыста болатын АЕК-тің 2 еселенген мөлшерінде өзi үшiн және АЕК-тің 1 еселенген мөлшерiнде әрбiр жұмыскер үшiн есептейді.

Осы тармақтың ережесі:
1) салықтық есептілікті ұсынуды уақытша тоқтата тұруы кезеңінде салық төлеушілерге;
2) оңайлатылған декларация негізінде арнаулы салық режимін қолданатын дара кәсіпкерлерге;
3) осы тармақтың екінші бөлігінің 2) тармақшасында көрсетілгендерді қоспағанда, салықтық кезеңде кіріс алмаған дара кәсіпкерлерге және жеке практикамен айналысатын адамдарға қолданылмайды.
Оңайлатылған декларация негізінде арнаулы салық режимін қолданатын төлеушілер үшін әлеуметтік салықтың мөлшерлемелері осы Салық кодексінің 77-тарауында белгіленген.

Әлеуметтік салық салу объектілері

Төлеушілердің өздерін қоса алғанда, жұмыскерлердің саны жеке практикамен айналысатын адамдар және оңайлатылған декларация негізінде арнаулы салық режимін қолданатын дара кәсіпкерлерді қоспағанда, дара кәсіпкерлер үшін әлеуметтік салық салу объектісі болып табылады.

Мыналар салық салу объектісінен алып тасталады:

1) Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорына төленетін МЗЖ;
2) ҚР міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру туралы заңнамасына сәйкес МӘМСЖ;
3) осы Кодекстің 341-бабы 1-тармағының 10) тармақшасында белгіленген кірістерді, сондай-ақ Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылатын жұмыскерлердiң кірістері бөлігінде осы Кодекстiң 341-бабы 1-тармағының 50) тармақшасында белгіленген кірістерді қоспағанда, осы Кодекстің 341-бабының 1-тармағында белгіленген кірістер;
4) осы Кодекстің 654-бабының 10) тармақшасында белгіленген кірістер;
5) грант қаражаты есебінен жүргізілетін төлемдер (ҚР СК 484-бабы).)

Жалпы белгіленген салық салу режимі бар ұйымдарда, мысалы, 100 000 теңге жалақы алатын бір қызметкер үшін әлеуметтік салық есептеу.

1. Салық салынатын сомаға міндетті зейнетақы жарнасы (МЗЖ) және МӘМСЖ кірмейді. Сондықтан жалақыдан зейнетақы жарналарын және МӘМС жарналарын шегереміз: 100 000 - 10% (10 000 МЗЖ) - 100 000 * 2% (2 000 МӘМСЖ) = 88 000 теңге.

2. Әлеуметтік салық сомасын 9,5% мөлшерлеме бойынша есептейміз: 88 000 х 0,095 = 8 360 теңге.

3. Заңнама бойынша әлеуметтік салық әлеуметтік аударымдар сомасына төмендетіледі. Әлеуметтік аударымдар 3,5% құрайды: 90 000 х 0,035 = 3 150.

4. Есептелген әлеуметтік салық сомасынан әлеуметтік аударымдарды алып тастаймыз және төленетін әлеуметтік салық сомасын аламыз: 8 360 - 3 150 = 5 210 теңге.

Жеңілдетілген режим бойынша әлеуметтік салық былайша қалыптасады: кірістің 1,5%-нан ЖШС қызметкерлерінің, оның директорын қоса алғанда, әлеуметтік есептеулері шегеріледі. Бұл жарты жылда бір рет жасалады.

АҚ және басқа меншік нысанындағы ұйымдар үшін ЖШС бағынатын ережелер қолданылады. ДК үшін әлеуметтік салық сомасын айқындау.
Есеп айырысу сондай-ақ таңдалған салық режиміне байланысты жүргізіледі. Бұл ретте әлеуметтік салықтың (ӘС) сомасы әлеуметтік аударымдардың (ӘА) сомасына азайтылады. Жалпы белгіленген режим бойынша ДК иесі үшін әлеуметтік салықтың мөлшерін белгілеу үшін әлеуметтік есептеулердің сомасын 2 АЕК-тен алу керек. ДК-нің әрбір жұмыскері үшін де осылай жасау үшін бұл аударымдарды 1 АЕК-тен алып тастау керек.
Жеңілдетілген режим бойынша әлеуметтік салық былайша есептеледі: жарты жыл ішінде жұмыскерлердің және ДК иесінің әлеуметтік есептеулерін алып тастағанда кірістің 1,5%.

Әлеуметтік салықты төлеу

ҚР СК 487-бабына сәйкес – 1. Әлеуметтік салықты төлеу салық төлеушінің орналасқан жері бойынша салық кезеңінен кейінгі айдың 25 күнінен кешіктірілмей жүргізіледі.

Құрылымдық (аумақтық) бөлімшенің шығыстары болып табылатын салық салу объектілері бойынша әлеуметтік салықты төлеу осындай құрылымдық (аумақтық) бөлімшенің орналасқан жері бойынша жүргізіледі.

Салық кезеңі және салық декларациясы

Күнтізбелік ай әлеуметтік салықты есептеу үшін салық кезеңі болып табылады.

Күнтізбелік тоқсан әлеуметтік салық бойынша декларация жасау үшін есепті кезең болып табылады.

ДК және ЖШС үшін жеңілдетілген режимде жарты жылда бір рет: бірінші жартыжылдықта - 15 тамызға дейін, екінші жартыжылдықта - келесі жылдың 15 ақпанына дейін. СЕН 910.00 бойынша төленеді.

Жеке табыс салығы және әлеуметтік салық бойынша декларацияны СЕН 200.00 төлеушілер орналасқан жері бойынша салық органдарына тоқсан сайын есепті кезеңнен кейінгі екінші айдың 15-күнінен кешіктірмей тапсырады (ҚР СК 489-бабы).

«Жеке табыс салығы және әлеуметтік салық бойынша декларация (200.00-нысан)» салық есептілігін жасау ережелері