Салықтық тәуекелдерді басқару жүйесі (СТБЖ) – бұл салықтық тәуекелдерді анықтау, оларды азайту жөніндегі шараларды айқындау мақсатында салықтық әкімшілендіру кезінде салық органы жүргізетін іс-шаралар кешені.

Салықтық тәуекел – сақталуын бақылау салық органдарына жүктелген Қазақстан Республикасының салық заңнамасын және Қазақстан Республикасының өзге де заңнамасын орындамау ықтималдығы.

Жаңа Салық кодексі (2025 жылғы 18 шілдедегі № 214-VIII ҚР Кодексі) 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енді.

Салық реформасы шеңберінде 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енетін өзгерістер салықтық тәуекелдерді басқару жүйесін жаңартуға қатысты болды.

Жаңа модельде салық төлеушілерді тәуекел дәрежесіне (жоғары, орташа, төмен) бөлуден толық бас тартылды.

Салықтық әкімшілендіру кезінде салықтық тәуекелді азайту бойынша шаралар енгізілді: ескерту және бақылау.

Шаралар салық органының автоматтандырылған ақпараттық жүйесі (ААЖ) базасында іске асырылады.

 

Салық кодексінің 93-бабына сәйкес салықтық тәуекелді барынша азайту жөніндегі алдын алу шаралары:

  • салық төлеушілерді (салық агенттерін) салықтық нысандарды табыс ету
  • салықты және бюджетке төленетін төлемдерді төлеу
  • тіркеу есебіне қою мерзімдерінің басталғаны және (немесе)
  • өзге де салықтық міндеттемелерді орындау қажеттілігі туралы хабардар ету арқылы жүзеге асырылады.

Салықтық тәуекелді барынша азайту жөніндегі бақылау шаралары:

Салық төлеушіге (салық агентіне) салықтық тәуекелді барынша азайту жөніндегі шараларды қолдану салық органының автоматтандырылған ақпараттық жүйесі пайдаланыла отырып та айқындалады.

Салықтық тәуекелдерді басқаруды ұйымдастыру тәртібін уәкілетті орган айқындайды.

Салықтық тәуекелдерді басқару кезінде алынған ақпарат, сондай-ақ салықтық тәуекелдерді басқаруды ұйымдастыру тәртібі қолжетімділігі Қазақстан Республикасының заңнамасымен шектелген құпия ақпарат болып табылады.

Салық органдарының лауазымды адамдары алынған ақпаратты тек салық органына жүктелген міндеттер мен функцияларды орындау үшін ғана пайдаланады және оларды өз міндеттерін орындау кезеңінде де, оларды орындау аяқталғаннан кейін де таратуға құқылы емес.

Көрсетілген ақпаратты өзге тұлғаларға, оның ішінде салық төлеушілерге беруге тыйым салынады.

Камералдық бақылау

Камералдық бақылау - салық органы салықтық нысандарды, сондай-ақ салық төлеушінің (салық агентінің) қызметі туралы басқа да құжаттар мен мәліметтерді зерделеу және талдау негізінде жүзеге асыратын іс-шара.

Камералдық бақылаудың мақсаты салық төлеушіге (салық агентіне) салықтар мен бюджетке төленетін төлемдерді есептеу бойынша салықтық міндеттемелерді дербес орындау құқығын беру болып табылады.

Камералдық бақылау:

1) салық органдарында, оның ішінде салықтық нысандарда бар мәліметтерде;

2) өзге де уәкілетті мемлекеттік органдардың салық салу объектілері және (немесе) салық салуға байланысты объектілер туралы мәліметтерінде;

3) әртүрлі ақпарат көздерінен алынған салық төлеушінің (салық агентінің) қызметі туралы мәліметтерде қамтылатын деректерді салыстыру арқылы жүргізіледі.

Камералдық бақылау жүргізу мерзімі

ҚР СК 137-бабына сәйкес камералдық бақылауды салық органы осы Кодексте белгіленген салықтық есептілікті ұсыну мерзімі өткеннен кейін тиісті салықтық кезең үшін жүргізеді.

Салықтық кезеңдегі камералдық бақылау осындай кезең бойынша талап қоюдың ескіру мерзімі ішінде жүргізіледі.

Камералдық бақылау нәтижелері бойынша алшақтықтар анықталған кезде, деңгейлес мониторингке қатысушыны қоспағанда, салық төлеушіге (салық агентіне) камералдық бақылау нәтижелері бойынша анықталған алшақтықтар туралы хабарлама (бұдан әрі осы баптың мақсатында – хабарлама) ұсынылады.

ЭШФ жазып берілуін бақылау

ЭШФ жазып берілуін бақылауды салық органы тәуекелі жоғары ЭШФ жазып берілуінің жолын кесу мақсатында жүргізеді.

Салық кодексінде ЭШФ жазып берілуін бақылаудың 2 түрі көзделген:

  1. автоматтандырылған бақылау;
  2. салыстырмалы бақылау.

ЭШФ жазып берілуін автоматтандырылған бақылау

Автоматтандырылған бақылау салық төлеушілердің жекелеген санатына жатқызылған салық төлеуші жазып берген электрондық шот-фактураға салық органының ақпараттық жүйесінде тіркеу нөмірін берудің автоматтандырылған процесін білдіреді. (ҚР СК 139-бабы)

Автоматтандырылған бақылау жүргізілетін салық төлеушілердің санаттарын уәкілетті орган бекітеді.

Автоматтандырылған бақылауды жүргізу қағидаларын уәкілетті орган белгілейді және олар мыналарды:

  1. салық шотын жүргізу тәртібін;
  2. салықтың баланстық сомасын есепке алу тәртібін;
  3. салық шотын салық төлеушінің толықтыру тәртібін;
  4. электрондық шот-фактура жазып беру үшін пайдаланылған салық төлеушінің ақшасын бюджетке аудару тәртібін;
  5. салық төлеушінің ақшаны қайтару туралы өтінішін беру және оны қарау тәртібі мен мерзімдерін;
  6. салық төлеушіге ақшаны қайтару тәртібін;
  7. автоматтандырылған бақылауды жүргізу кезеңін қамтуға тиіс.

Әрбір ЭШФ-ға тіркеу нөмірі берілетінін атап өту маңызды. Егер ЭШФ-ға тіркеу нөмірі берілмеген жағдайда, ол жазып берілмеген болып есептеледі.

ЭШФ жазып берілуін салыстырмалы бақылау

ҚР СК 141-бабына сәйкес салыстырмалы бақылау - салық төлеуші жазып берген электрондық шот-фактураларды:

  1. оның өнім берушілері жазып берген электрондық шот-фактуралардың;
  2. салықтық есептіліктің;
  3. салық төлеушінің қызметі жөніндегі өзге де уәкілетті мемлекеттік органдардың, оның ішінде салық салу объектілері және (немесе) салық салуға байланысты объектілер туралы мәліметтердің;
  4. банктік шоттар бойынша екінші деңгейдегі банктер мәліметтерінің деректерімен салыстыру арқылы салық органы жүзеге асыратын іс-шара.

ЭШФ жазып берілуін салыстырмалы бақылау жүргізудің мақсаты - тауарларды өткізу, жұмыстар мен қызметтерді көрсету бойынша нақты айналымның жасалғанын анықтау.

Салыстырмалы бақылау талап қоюдың ескіру мерзімі шегінде жазып берілген ЭШФ бойынша жүзеге асырылады.

Жүргізілген салыстырмалы бақылау нәтижелері бойынша салық органы іс жүзінде жасалғанына күмән келтіретін тауарларды өткізу, жұмыстарды орындау және қызметтерді көрсету жөніндегі операциялар анықталған жағдайда, осындай өткізу жөнінде айналым жасаған салық төлеушіге тауарларды өткізу, жұмыстарды орындау және қызметтерді көрсету жөніндегі айналымның іс жүзінде жасалғанын растау туралы хабарлама ұсынылады.

Салықтық бақылау

Салықтық бақылау тек салық органдарының салықтық тексеру жүргізуі арқылы жүзеге асырылады.

Салықтық тексеру жүргізудің жалпы тәртібі Салық кодексінде, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексімен айқындалады.

Салықтық тексеру:

  • кешенді,
  • тақырыптық,
  • қарсы салықтық тексеру,
  • хронометраждық зерттеу нысанында жүзеге асырылады.

Салықтық тексеруге жататын кезең талап қоюдың ескіру мерзімінен аспауға тиіс.

Салық органдары заңды тұлғаның өзіне салықтық тексеру жүргізілуіне қарамастан, заңды тұлғаның құрылымдық бөлімшелеріне салықтық тексерулерді жүзеге асыруға құқылы.

«Жедел-іздестіру қызметі туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес жедел-іздестіру қызметін жүзеге асыратын органдардың қызметкерлеріне қатысты салықтық тексеру ерекше тәртіппен жүргізіледі.

Салықтық тексеруді жүргізудің ерекше тәртібін арнаулы мемлекеттік органдармен, Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің әскери барлау органдарымен, құқық қорғау органдарымен бірлесіп, уәкілетті орган айқындайды.

Тексерілетін кезеңді айқындау кезінде:

1) резидент-заңды тұлғаны, бейрезидент-заңды тұлғаның құрылымдық бөлімшесін қайта ұйымдастыру немесе тарату кезінде тағайындалатындарды қоспағанда, кешенді салықтық тексеру;

2) салық төлеушінің (салық агентінің) өзінің салықтық өтініші немесе шағымы бойынша, оның ішінде:

  • қосылған құн салығы бойынша төлеушіні тіркеу есебінен шығаруға байланысты салықтық өтініші бойынша;
  • салықтық тексеру нәтижелері туралы хабарламаға салық төлеушінің (салық агентінің) шағымына байланысты тақырыптық салықтық тексеру тағайындалған кезде салықтар бойынша аудитпен қамтылған салықтық кезең енгізілмейді.

Осы тармақтың бірінші бөлігінің ережесі:

      1) салықтық мониторингке жататын салық төлеушілерге;

      2) жер қойнауын пайдаланушыларға;

      3) акцизделетін өнімнің, биоотынның жекелеген түрлерін өндіру және олардың айналымы жөніндегі қызмет түрлерін жүзеге асыратын салық төлеушілерге қатысты салықтық тексерулерге қолданылмайды.

Салықтық тексеру салықтық жүктеме коэффициентінің (СЖК) көрсеткішін ескере отырып тағайындалады.

Бұл ретте салық төлеушінің СЖК тиісті қызмет түрі бойынша және қызмет жүзеге асырылатын өңірді ескере отырып, СЖК жоғарғы көрсеткішінің кемінде 90 пайызын құрайтын салықтық кезеңге кешенді салықтық тексеру тағайындалмайды.

Осы тармақтың екінші бөлігінің ережелері прокуратура органдарының талабы бойынша Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік заңнамасында көзделген негіздерде салық төлеушінің өз өтініші бойынша кешенді салықтық тексеру тағайындалған жағдайларға қолданылмайды.

Мыналар салықтық тексеруге қатысушылар болып табылады:

1) салық органының салықтық тексеруді жүргізетін лауазымды адамдары;

2) осы Кодекске сәйкес салық органы салықтық тексеруді жүргізуге тартатын, нұсқамада көрсетілген мамандар (бұдан әрі – маман);

3) тексерілетін тұлғалар:

  • нақты салық төлеушіге (салық агентіне) қатысты тағайындалмаған тақырыптық салықтық тексерулер кезінде – нұсқамада көрсетілген аумақ учаскесіндегі салық төлеуші, оның ішінде ЕАЭО-ға мүше мемлекеттердің және ЕАЭО-ға мүше болып табылмайтын мемлекеттердің салық төлеушісі;
  • салықтық тексерулердің басқа нысандары кезiнде – нұсқамада көрсетiлген салық төлеушi (салық агенті).

Арнаулы білім мен дағдыларды талап ететін мәселелерді зерттеу және консультациялар алу үшін салық органы осындай арнаулы білімі мен дағдылары бар маманды, оның ішінде Қазақстан Республикасының өзге де мемлекеттік органдарының лауазымды адамдарын салықтық тексеруге тартуға құқылы.

 

Возврат к списку