Еңбек қатынастарын жүзеге асыру кезінде компанияда кейде жұмыскерді жұмысқа жіберуге болмайтын немесе жіберуге болмайтын жағдай туындауы мүмкін. Алайда, жұмыстан шеттету туралы шешім әрдайым жұмыс берушіге тиесілі бола бермейді. Кейбiр жағдайларда заңнама жұмыскердiң шеттетiлуге тиiс екенiн нақты белгiлейдi. Бұл ретте, жұмыскерді жұмыстан шеттету немесе шеттетпеу құқығы жұмыс берушіге тиесілі жағдайлар бар. Кез келген жағдайда, жұмыстан шеттету, себептеріне қарамастан, жұмыс берушінің актісімен (бұйрықпен) ресімделеді. Жіберуші тараптың жұмыскерін жұмыстан шеттету шеттетуге негіз болған себептер анықталғанға және (немесе) жойылғанға дейінгі мерзімге жұмыс берушінің актісімен немесе қабылдаушы тараптың актісімен жүзеге асырылады.
Жұмыс беруші жұмыскерді жұмыстан шеттетуге міндетті жағдайлар:
- Жіберуші тараптың жұмыскері тиісті уәкілетті мемлекеттік органдардың актілері негізінде жұмыстан шеттетіледі.
ҚР Еңбек кодексінің 17-бабының 1) тармақшасына сәйкес еңбек инспекциясы жөніндегі жергілікті органның функцияларының бірі Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасының, оның ішінде еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі талаптардың сақталуына мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру болып табылады. Бақылау жүргiзу жөнiндегi iс-шаралар барысында уәкiлдер тиiстi акт жасайды. Анықталған бұзушылықтар нәтижесінде уәкілетті органның өкілі, егер мұндай шеттету заң нормаларында көзделген болса, бірқатар жұмыскерлерді жұмыстан шеттетуді талап етуге құқылы. Мұндай талап болған жағдайда жұмыс беруші аталған жұмыскерлерді шеттетуді жүзеге асыруға міндетті.
ҚР ЕК 193-бабының 10) тармақшасына сәйкес мемлекеттік еңбек инспекторларының еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау мәселелері бойынша оқудан, нұсқау алудан, білімін тексеруден өтпеген жұмыскерлерді, басшылар мен еңбек қауіпсіздігін және еңбек қорғауды қамтамасыз етуге жауапты адамдарды жұмыстан шеттету, сондай-ақ кінәлі адамдарды жауаптылыққа тарту үшін жұмыс берушілер орындауға міндетті нұсқамалар беруге құқығы бар.
Шеттету туралы бұйрық (инспектордың актісі)
- Жұмыста алкогольдік, есірткілік, психотроптық, уытқұмарлық масаңдық (соларға ұқсас) жағдайында болған немесе жұмыс күні ішінде алкогольдік, есірткілік, уытқұмарлық масаңдық (соларға ұқсас) жағдайын туғызатын заттарды пайдаланған жұмыскер шеттетіледі
Шеттету (алкогольдік мас болу) туралы бұйрық- Еңбек қауiпсiздiгi және еңбектi қорғау немесе өнеркәсiптiк қауiпсiздiк мәселелерi бойынша бiлiмiн тексеру жөнiндегi емтихандарды тапсырмаған жұмыскер шеттетiледi.
Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау мәселелері бойынша жауапты жұмыскерлерді оқыту және олардың білімін тексеру оқу орталығында:
- кәсіпкерлік субъектілерінің санатын ескере отырып, жалпы кәсіптік құзыреттерді дамыту бойынша бір рет жүзеге асырылады және қайта өтуді талап етпейді;
- экономикалық қызмет түрін, өндірістік еңбек жағдайларын ескере отырып, үш жылда бір рет арнайы кәсіптік құзыреттерді дамыту бойынша жүзеге асырылады.
Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау талаптарын білуін тексеру нәтижелері кемінде үш адамнан тұратын оқу орталығы басшысының актісімен құрылатын емтихан комиссиясы отырысының хаттамасымен ресімделеді. Емтихан комиссиясының жұмыс істеуі тұрақты негізде жүзеге асырылады.
Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау мәселелері бойынша оқудан және білімін тексеруден өткен жауапты жұмыскерлерге сертификат беріледі.
Жұмысқа қабылданған еңбек қауіпсіздігін және еңбекті қорғауды қамтамасыз етуге жауапты жұмыскерлер тағайындалған күнінен бастап бір айдан кешіктірмей еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау бойынша оқытудан және білімін тексеруден өтеді.
Ескертпе: егер компанияда еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау мәселелері бойынша емтихан тапсырмаған компанияда еңбек қауіпсіздігіне жауапты жеке жұмыскер болса, ол жұмыстан шеттетіледі. Егер компанияда қандай да бір өндірістік функцияларды орындайтын жұмыскерге еңбекті қорғау жөніндегі жауапты адамның қосымша міндеттері жүктелсе, емтихан тапсырмаған жағдайда жұмыскерден тек еңбекті қорғау жөніндегі қосымша функциялар алынады. Бұл ретте жұмыскер негізгі лауазымдық міндеттерінен босатылмайды.
Шеттету туралы бұйрық (теріс емтихан)
- Жұмыс беруші немесе қабылдаушы тарап ұсынған жеке және (немесе) ұжымдық қорғану құралдарын пайдаланбайтын жұмыскер шеттетіледі.
Шеттету туралы бұйрық (ЖҚҚ пайдаланбау)- Медициналық тексеруден не ауысым алдындағы медициналық куәландырудан өтпеген жұмыскер, егер олар Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес міндетті болып табылса, шеттетіледі.
ҚР ЕК 185-бабына сәйкес жұмыс беруші ауыр жұмыстарда, еңбек жағдайлары зиянды және (немесе) қауіпті жұмыстарда істейтін жұмыскерлерді Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен мерзімдік медициналық қарап-тексеруден және зерттеп-қараудан өткізуді меншікті қаражаты есебінен ұйымдастыруға міндетті. Қаупі жоғары жұмыстарда, машиналармен және механизмдермен байланысты жұмыстарда істейтін жұмыскерлер ауысым алдындағы медициналық куәландырудан өтуге тиіс. Ауысым алдындағы медициналық куәландырудан өту талап етілетін кәсіптердің тізімін денсаулық сақтау саласындағы уәкілетті орган айқындайды.
Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің міндетін атқарушының 2020 жылғы 15 қазандағы № ҚР ДСМ-131/2020 бұйрығымен Міндетті медициналық қарап-тексерулерге жататын адамдардың нысаналы топтарын, сондай-ақ оларды жүргізу тәртібі мен мерзімділігін, зертханалық және функционалдық зерттеулердің көлемін, медициналық қарсы көрсетілімдерді, зиянды және (немесе) қауіпті өндірістік факторлардың, жұмысқа орналасқан кезде орындау кезінде міндетті алдын ала медициналық қарап-тексерулер және мерзімдік міндетті медициналық қарап-тексерулер жүргізілетін кәсіптер мен жұмыстардың тізбесі және «Алдын ала міндетті медициналық қарап-тексерулерден өткізу» мемлекеттік қызметін көрсету қағидалары бекітілді.
Жоғарыда көрсетілген міндетті медициналық тексеріп-қарауларды өткізу және «Алдын ала міндетті медициналық қарап-тексерулерден өткізу» мемлекеттік қызмет көрсету қағидалары мен кезеңділігіне 4-1-қосымша:
1-кесте Ауысым алдында медициналық куәландыруды талап ететін кәсіптердің тізімі.
2-кесте Рейс алдындағы және рейстен кейінгі медициналық тексеруді талап ететін кәсіптердің тізімі.
- Жіберуші тараптың көлік құралын жүргізу құқығын жоғалтқан немесе еңбек шартында келісілген жұмысты орындау үшін қажетті басқа да рұқсаттардан айырылған жұмыскері шеттетіледі.
Құқықтар мен рұқсаттардан айыру кезінде шеттетуге арналған бұйрық.
- Әрекетi немесе әрекетсiздiгi авариялық жағдай туғызуға, еңбектi қорғау, өрт қауiпсiздiгi не көлiктегi қозғалыс қауiпсiздiгi ережелерiн бұзуға әкеп соққан немесе әкеп соқтыруы мүмкiн жұмыскер шеттетiледi.
Келтірілген жағдайда жұмыскердің іс-әрекеті немесе әрекетсіздігі фактісі тікелей басшының баяндау жазбасымен расталуы мүмкін.
Жұмыскер өзінің өмірі мен денсаулығына, оның ішінде басқа жұмыскерлерге ауыр зардаптарға, өндірістік жарақаттар мен аварияларға, еңбекті қорғау, өрт қауіпсіздігі не көліктегі қозғалыс қауіпсіздігі ережелерін бұзуға әкеп соқтырған немесе әкеп соқтыруы мүмкін әрекеттер жасады немесе әрекетсіздікке жол берді.
Мүмкін шеттету жағдайлары - жұмыскер жұмыс берушінің бастамасы бойынша жұмыстан шеттетілуі мүмкін:
- Толық материалдық жауаптылықты өзіне алғаны туралы жазбаша шарттың негізінде жұмыскерге, жіберуші тараптың жұмыскеріне берілген мүліктің және басқа да құндылықтардың сақталуын қамтамасыз етпеген жұмыскерді, жіберуші тараптың жұмыскерін жұмыс берушінің немесе қабылдаушы тараптың жұмыстан шеттетуге құқығы бар.
НАЗАР АУДАРЫҢЫЗ!!! Жұмыстан шеттету кезеңінде жұмыскердің, жіберуші тараптың жұмыскерінің жалақысы сақталмайды және еңбекке уақытша жарамсыздығы бойынша әлеуметтік жәрдемақы жұмыс берушінің немесе қабылдаушы тараптың қаражаты есебінен төленбейді. Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерінде, еңбек, ұжымдық шарттарда, жұмыс берушінің актілерінде немесе қабылдаушы тараптың актілерінде көзделген
жалақы, еңбекке уақытша жарамсыздығы бойынша әлеуметтік жәрдемақы және өзге де төлемдер жұмыс беруші немесе қабылдаушы тарап оларды жұмыстан заңсыз шеттеткен жағдайда жұмыскерде, жіберуші тараптың жұмыскерінде сақталады.
