Өз өмірінде осы бір қызметкермен қоштасқысы келетін және оны ешқашан есіне түсіргісі келмейтін жұмыскерлердің мінез-құлқына тап болмаған кадр жұмыскерлері жоқ шығар. Жұмыскердің жұмыста үнемі болмауы, жұмыс орнында алкогольдік, есірткілік, психотроптық, уытқұмарлық масаң күйде болуы, жұмыскердің еңбекті қорғау немесе өрт қауіпсіздігі ережелерін немесе көліктегі қозғалыс қауіпсіздігін бұзуы – бұл жұмыс берушіні тыныштықтан айырып, осындай еңбеккерден тезірек құтылуға себеп іздейтін аздаған қиындықтардың тізімі ғана. Міне, әкімшілік тәртіптік жазаны қолдана отырып, есерсоқтан тезірек құтылуға себеп іздейді.
Тәртіптік жаза – тәртіптік теріс қылық жасағаны үшін Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген жағдайларда жұмыс беруші немесе ұлттық басқарушы холдингтің бірінші басшысы қолданатын жұмыскерге тәртіптік ықпал ету шарасы.
Тәртiптiк терiс қылық жасаған жұмыскерге тәртiптiк жаза қолданар алдында жұмыс берушi өзi үшiн мұндай құқықтық мүмкiндiк туралы алдын ала ойластыруы тиiс. Ол жұмыс берушінің жұмыскерді Еңбек тәртібінің қағидаларымен таныстыру жөніндегі міндетін орындаудан тұрады («Жұмысқа қабылдау» бөлімін қараңыз). Егер жұмыскер шынымен де тәртіптік теріс қылық жасаса, шынымен де жазалауға болады.
Тәртiптiк терiс қылық – жұмыскердiң өз еңбек мiндеттерiн құқыққа қарсы, кiнәлi орындамауы немесе тиiсiнше орындамауы, сондай-ақ еңбек тәртiбiн бұзуы.
Тәртіптік жазалардың түрлері:
Жұмыскердің тәртіптік теріс қылық жасағаны үшін жұмыс беруші немесе ұлттық басқарушы холдингтің бірінші басшысы Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген жағдайларда, мынадай:
- ескерту;
- сөгіс;
- қатаң сөгіс;
- ҚР Еңбек кодексінің 52-бабы 1-тармағының 8), 9), 10), 11), 12), 14), 15), 16), 17) және 18) тармақшаларында көзделген негіздер бойынша, еңбек шартын жұмыс берушінің бастамасы бойынша бұзу түріндегі тәртіптік жаза қолдануға құқылы (осы жағдайлар туралы толығырақ «Еңбек шартын бұзу» бөлімінде).
ҚР ЕК-де және Қазақстан Республикасының өзге де заңдарында көзделмеген тәртіптік жазаларды қолдануға жол берілмейді.
Тәртіптік жазаларды қолдану мерзімдері
Жұмыскерге тәртіптік жаза тікелей тәртіптік теріс қылық анықталған кезде, бірақ Еңбек кодексінің 65-бабының 4-тармағында және Қазақстан Республикасының басқа да заңдарында көзделген жағдайларды қоспағанда, ол анықталған күннен бастап бір айдан кешіктірілмей қолданылады.
ҚР ЕК 176-бабында көзделген жағдайларда тәртіптік жазалар ереуілді заңсыз деп тану туралы сот шешімі заңды күшіне енген күннен бастап бір айдан кешіктірілмей қолданылады.
Тәртіптік жазаны – тәртіптік теріс қылық жасалған күннен бастап алты ай өткеннен кейін, ал Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген немесе ревизия немесе жұмыс берушінің қаржы-шаруашылық қызметін тексеру нәтижелері бойынша тәртіптік теріс қылық анықталған жағдайларда жұмыскер тәртіптік теріс қылық жасаған күннен бастап бір жыл өткеннен кейін қолдануға болмайды.
Тәртіптік жауаптылық туралы мәселені қарау және тәртіптік жазаны қолдану мерзімінің өтуі:
1) жұмыскердің еңбекке уақытша қабілетсіздігіне байланысты жұмыста болмау;
2) мемлекеттік немесе қоғамдық міндеттерді орындау үшін жұмыстан босатылу;
3) демалыста, іссапарда немесе вахтааралық демалыста болу;
4) қылмыстық іс, әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізу кезеңінде, сондай-ақ жұмыскердің тәртіптік жауаптылығы туралы мәселені шешуге әсер ететін сот актісі немесе әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы істерді қарауға уәкілетті лауазымды адамның актісі заңды күшіне енгенге дейін;
5) жұмыскердің даярлауда, қайта даярлауда, біліктілікті арттыру курстарында және тағылымдамада болу;
6) жұмыскердің тәртіптік теріс қылық жасағаны туралы жұмыс берушінің актілеріне оның сот тәртібімен шағым жасау;
7) еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі талаптардың бұзылуына жол берген тұлғаларға қатысты еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаны тергеп-тексеру жүргізілген.
8) "Кәсіптік біліктілік туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес кәсіптік біліктілігін тану кезеңінде тоқтатыла тұрады.
ҚР ЕК көзделген негіздер бойынша еңбек шартын бұзуды қоспағанда, тәртіптік жаза қолдану мерзімі ол қолданылған күннен бастап алты айдан аспайды.
Жұмыскерге тәртіптік жаза қолданған жұмыс беруші тәртіптік жазаны мерзімінен бұрын жұмыс берушінің актісін шығару арқылы алып тастауға құқылы. Тәртіптік жазаны қолдану кезінде мерзімді сақтаудан басқа, рәсімді сақтау өте маңызды. Рәсімдерді бұзу тәртіптік жазаның заңдылығына күмән келтіруі мүмкін.
Тәртіптік жазаларды қолдану тәртібі
Жұмыс беруші тәртіптік жазаны, Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген жағдайларды қоспағанда, жұмыс берушінің актісін шығару арқылы қолданады. Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген жағдайларда, ұлттық басқарушы холдингтің бірінші басшысы тәртіптік жаза қолданған кезде ҚР ЕК 65 және 66-бабының ережелері қолданылады.
Жұмыс беруші тәртіптік жазаны қолданғанға дейін жұмыскерден жазбаша нысанда (қағаз жеткізгіште немесе электрондық цифрлық қолтаңба арқылы куәландырылған электрондық құжат нысанында) не жұмыскердің авторизациялануы, сәйкестендірілуі қамтамасыз етіле отырып, электрондық түрде түсініктеме талап етуге міндетті.
Жасалған тәртіптік теріс қылық фактісі бойынша түсініктеме беру туралы талап жазбаша нысанда (қағаз жеткізгіште немесе электрондық цифрлық қолтаңба арқылы куәландырылған электрондық құжат нысанында) ресімделеді және жұмыс берушінің талабын алғаны растала отырып, жұмыскерге жеке өзіне немесе курьерлік пошта байланысы, пошта байланысы, факсимильді байланыс, электрондық пошта және өзге де ақпараттық-коммуникациялық технологиялар арқылы тапсырылады.
Жұмыскер талапты алудан жалтарған немесе бас тартқан жағдайда жұмыс берушінің өкілі тиісті акт жасайды.
Егер жұмыскер талапты алған немесе талапты алудан жалтару немесе бас тарту туралы акт жасалған күннен бастап екі жұмыс күні өткеннен кейін түсініктеме бермесе, онда жұмыс берушінің өкілі тиісті акт жасайды.
Жұмыскердің түсініктеме бермеуі тәртіптік жаза қолдану үшін кедергі бола алмайды.
Әрбір тәртіптік теріс қылық үшін жұмыскерге бір тәртіптік жаза ғана қолданылуы мүмкін.
Жұмыс берушінің жұмыскерге тәртіптік жаза қолдану туралы актісі:
1) жұмыскер еңбекке уақытша қабілетсіз болған;
2) жұмыскер мемлекеттік немесе қоғамдық міндеттерді атқару уақытына жұмыстан босатылған;
3) жұмыскер демалыста немесе вахтааралық демалыста болған;
4) жұмыскер іссапарда болған;
5) еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі талаптардың бұзылуына жол берген тұлғаларға қатысты еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаны тергеп-тексеру жүргізілген кезеңде шығарылмайды.
Тәртіптік жаза қолдану туралы акт шығарылған күннен бастап үш жұмыс күні ішінде тәртіптік жазаға тартылған жұмыскерге қолын қойғызып хабарланады. Жұмыскер жұмыс берушінің актісімен танысқанын қол қойып растаудан бас тартқан жағдайда, тәртіптік жаза қолдану туралы актіде бұл туралы тиісті жазба жасалады.
Жұмыскерді жұмыс берушінің тәртіптік жаза қолдану туралы актісімен жеке таныстыруға мүмкіндік болмаған жағдайда, жұмыс берушінің актісі шығарылған күннен бастап үш жұмыс күні ішінде жұмыс беруші жұмыскерге табыс етілгені туралы хабарламасы бар тапсырысты хатпен пошта арқылы тәртіптік жаза қолдану туралы актінің көшірмесін жіберуге міндетті.
Қадамдар:
- Кәсіпорында тәртіптік комиссия құру. Ескертпе: Кейбір кәсіпорындарда тәртіптік комиссия тұрақты негізде жұмыс істейді. Егер тәртіптік теріс қылықтар сирек кездесетін болса, онда комиссия тікелей тәртіптік теріс қылыққа жол берілгеннен кейін құрылады. Комиссия құру негізгі қызмет бойынша бұйрықпен ресімделеді.
- Баяндамалық жазбада сипатталған тәртіпті бұзушының теріс қылығы туралы баяндама.
- Тәртіптік теріс қылық фактісі туралы комиссияның куәлігі (Комиссия актісі).
- Жасалған тәртіптік теріс қылық фактісі бойынша түсініктеме беру туралы талап жазбаша нысанда (қағаз жеткізгіште немесе электрондық цифрлық қолтаңба арқылы куәландырылған электрондық құжат нысанында) ресімделеді (мұндай талап ҚР ТК және "Соттардың еңбек дауларын шешу кезінде заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы" Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2017 жылғы 06 қазандағы № 9 Нормативтік қаулысымен көзделеді).
-
Жасалған тәртіптік теріс қылық фактісі бойынша түсініктеме беру туралы талап
- Жұмыскердің тәртіптік теріс қылықтың себептері мен мән-жайларын түсіндіруі
- Комиссия мүшелерінің жұмыскердің түсініктеме жазудан бас тартуын растауы (егер жұмыскер өзінің тәртіптік теріс қылығы туралы түсініктеме жазбаса, Комиссия актісі дайындалады)
-
Жасалған тәртіптік теріс қылық фактісі бойынша түсіндіруден бас тарту туралы акт
- Тәртіптік жаза қолдану (тәртіптік жаза қолдану туралы бұйрық – еңбек шартын бұзу туралы бұйрық).
Тәртіптік жаза қолдану туралы бұйрық
Еңбек шартын бұзу туралы бұйрық
Тәртіптік жаза қолдану туралы бұйрық еңбек шартын бұзу туралы бұйрықпен бірге сақталу мерзімі әртүрлі (5 және 75 жыл СТК) екі түрлі бұйрық бола алмайды - «Сақтау мерзімі көрсетілген мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдардың қызметінде пайда болатын үлгілік құжаттардың тізбесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрінің м.а. 2017 жылғы 29 қыркүйектегі № 263 бұйрығының 12-тармағын қараңыз.
