Дау түрі: салықтық даулар.
Салық төлеушінің санаты: заңды тұлға.
Салық түрі: ҚҚС.
Қазақстан Республикасының Қаржы министрлiгi (бұдан әрi - уәкiлеттi орган) «М» компаниясынан бюджетке төлеуге жатпайтын, қайтаруға расталмаған есептелген салық сомасынан есепке жатқызылатын қосылған құн салығының (ҚҚС) асып кету сомасы туралы аумақтық Мемлекеттік кірістер департаментінің тексеру нәтижелері туралы хабарламасына апелляциялық шағымын алды.
Іс материалдарынан анықталғандай, мемлекеттік кірістер органы 01.10.2024ж.-31.03.2025ж. кезеңге қайтаруға ұсынылған қосылған құн салығы сомаларының дұрыстығын растау мәселелері бойынша «М» компаниясына тақырыптық салықтық тексеру жүргізді, нәтижесінде есепке жатқызылатын, қайтаруға расталмаған, бюджетке төленуге жатпайтын, есептелген салық сомасынан асып кеткен қосылған құн салығының (ҚҚС) асып кету сомасы туралы 114 843,6 мың теңге сомасында хабарлама шығарылды.
«М» компаниясы салық органының қорытындысымен келіспей, салық органы шешімінің күшін жоюды өтінген апелляциялық шағыммен жүгінді.
ТБЖ қолдану нәтижелері бойынша, сондай-ақ «Жеткізушілер бойынша пирамида» талдамалық есебін қалыптастыру нәтижесінде анықталған бұзушылықтарға байланысты анықталған бұзушылықтардың болуы ҚҚС сомасының асып кетуін растамауға негіз болды.
«М» компаниясы бұл қорытындылармен келіспейді, себебі салықтық тексеру актісінде бұзушылықтар анықталған (ҚҚС төлеу бойынша міндеттемелер орындалмаған) және қайтаруға 27 652,1 мың теңге мөлшерінде ҚҚС асып кеткен сомасы расталмаған 56 тікелей өнім беруші көрсетілген. Бұл ретте, «М» компаниясы көрсетілген 6 өнім беруші бойынша салықтық тексеру аяқталған күнге бұзушылықтар жойылғанын, осыған байланысты 5 082,7 мың теңге мөлшеріндегі ҚҚС асып кеткен сома қайтарылуға жататынын атап көрсетеді.
Бұдан әрі, «М» компаниясының шағымынан келіп шығатыны, «Жеткізушілер бойынша пирамида» талдамалық есебін қалыптастыру нәтижесінде 87 191,5 мың теңге мөлшерінде ҚҚС сомасына 37 тікелей жеткізушінің келесі деңгейдегі жеткізушілері бойынша бұзушылықтар анықталды.
Шағымда «М» компаниясы Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 04.12.2024ж. №798 бұрығымен бекітілген Ірі салық төлеушілер мониторингіне қатысушылардың тізбесіне жататынын, демек, Салық кодексінің 434-бабы 2-тармағын орындау үшін ҚҚС асып кетуін қайтарудың оңайлатылған тәртібін қолдануға құқығы бар.
«М» компаниясы шағымда мемлекеттік кірістер органы Салық кодексінің 152-бабы 12-тармағының және Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 19.03.2018 жылғы 54 бұйрығымен бекітілген Қосылған құн салығының асып кеткен сомасының дұрыстығын растау мақсатында қосылған құн салығының асып кетуін қайтару және тәуекелдерді басқару жүйесін қолдану ережесінің № 391 (бұдан әрі - № 391 Қағидалар) талаптарын бұзғанын атап көрсетеді, Салық кодексінің 152-бабы 12-тармағы 2) тармақшасының және Қағидалардың 52-тармағының ережелері «Пирамида» талдамалық есебінің нәтижелері бойынша анықталған бұзушылықтарды тікелей өнім берушілер жойған жағдайда олардың нормаларына сәйкес қолданылмайды.
«М» компаниясының дәлелдерін тексеріп, мемлекеттік кіріс органы ұсынған материалдарды зерттеп, уәкілетті орган мынадай қорытындыға келді.
Салық кодексінің 152-бабында қосылған құн салығының асып кеткен сомаларының дұрыстығын растау бойынша тақырыптық тексерулер жүргізу ерекшеліктері көзделген.
Салық кодексінің 152-бабы 1-тармағына сәйкес қосылған құн салығының асып кеткен сомасының дұрыстығын растау бойынша тақырыптық тексеру:
осы Кодекстің 432-бабының 1 және 2-тармақтарын қолдануына байланысты салықтық өтініш;
қосылған құн салығы бойынша декларацияда көрсетілген қосылған құн салығының асып кеткен сомасын қайтару туралы талап (бұдан әрі - қосылған құн салығының асып кеткен сомасын қайтару туралы талап).
Қаралатын жағдайда, «М» компаниясы 2025 жылдың 1тоқсанына ҚҚС бойынша декларацияда (н.300.00) көрсетілген 130 669,2 мың теңге сомасында ҚҚС асып кеткен сомасын 01.10.2024 кезеңінен бастап 31.12.2024ж. дейін қайтару туралы талап қойды.
Салық кодексінің 152-бабы 11-тармағына сәйкес салық төлеуші (салық агенті) ұсынған ҚҚС бойынша салық есептілігін және (немесе) ақпараттық жүйелердің мәліметтерін зерделеу және талдау негізінде салық органдары жүзеге асыратын бақылау нәтижелері «Пирамида» талдамалық есебі болып табылады.
Бұл ретте, Салық кодексінің 152-бабы 12-тармағының 2) тармақшасына сәйкес тексерілетін салық төлеушінің жеткізушілері бойынша тақырыптық тексеру аяқталған күні «Пирамида» есебін талдау нәтижелері бойынша бұзушылықтар анықталған сомалар шегінде ҚҚС асып кетуін қайтару жүргізілмейді.
Тәуекелдерді басқару жүйесін қолдана отырып, ҚҚС асып кеткен сомасын қайтару тәртібін Салық кодексінің 137-бабының 2-тармағына, 429-бабының 10-тармағына және «Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 10-бабының 1) тармақшасына сәйкес әзірленген №391 қағидалар белгілейтінін атап өткен жөн.
№ 391 қағидалардың 38-тармағына сәйкес тәуекелдерді басқару жүйесі салық төлеушілерді айқындау мақсатында тақырыптық тексерулер жүргізу кезінде АЖ пайдалана отырып ҚҚС асып кетуін растау мақсатында осы бұйрыққа 2-қосымшаға сәйкес тәуекел дәрежесінің критерийлері бойынша баллдарды берудің автоматтандырылған есебі негізінде тәуекел дәрежесін айқындайды «Пирамида» талдамалық есебі қалыптастырылатын және оңайлатылған тәртіппен қайтарылуға жататын ҚҚС асып кеткен сомасын айқындау кезінде тәуекел аймағындағы салық төлеушілер санатына жатқызылған салық төлеушілер санатына жатқызылады.
Бұл ретте, №391 қағидалардың 39-тармағында салық төлеушінің өзінің заңсыз іс-әрекеттерінен пайда алу тәуекелін айқындау үшін салық пайдасын (салықтық үнемдеуді) алу және салық төлемдерін азайту мақсатында жариялауға жатпайтын құпия ақпарат болып табылатын өлшемдер, оның ішінде тәуекел дәрежесін (деңгейін) бағалау жүргізілген салық төлеушіге қолданылатыны белгіленген.
№391 қағидалардың 43-тармағына сәйкес, егер тәуекел дәрежесінің критерийлерін пайдалана отырып бағалау нәтижелері бойынша баллдардың жиынтық қорытындысы Комитет белгілеген балл шегінен асып кетсе, осындай салық төлеушілер бойынша «Пирамида» есебі қалыптастырылмайды.
Бұл ретте, №391 қағидалардың 45-тармағына сәйкес осы Қағидалардың мақсаттарына сәйкес «Пирамида» есебі салық төлеуші ұсынған ҚҚС бойынша салық есептілігін және (немесе) АЖ мәліметтерін, сондай-ақ уәкілетті мемлекеттік органдардан, жергілікті атқарушы органдардан, уәкілетті тұлғалардан алынған мәліметтерді, сондай-ақ басқа да құжаттарды және (немесе) салық төлеушінің қызметі туралы мәліметтер.
«Пирамида» есебі қайтаруға ұсынылған ҚҚС асып кеткен сомаларының дұрыстығын айқындау және мынадай тәуекелдерді анықтау мақсатында қалыптастырылады:
салық міндеттемелерін орындамау тәуекелі;
жеткізушілердің салықтарды төлеуден жалтару схемаларын қолдану тәуекелі.
Әрбір салық кезеңі үшін көрсетілетін қызметті алушы мен әртүрлі деңгейдегі өнім берушілер арасындағы өзара есеп айырысулардың жиынтық кестесі «Пирамида» есебін қалыптастыру нәтижесі болып табылады.
Бұл ретте, №391 қағидалардың 46-тармағына сәйкес жеткізушінің салық есептілігі мәліметтерін және АЖ мәліметтерін салыстыру нәтижесінде анықталған алшақтықтар, сондай-ақ бюджетке ҚҚС есептеу және төлеу бойынша салық міндеттемелерінің орындалмауын (толық орындалмауын) көрсететін басқа да мәліметтер танылады.
№391 қағидалардың 52-тармағында тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді жеткізушілерде «Пирамида» есебінің нәтижелері бойынша салық заңнамасын бұзушылықтар анықталғаны, ҚҚС асып кеткен сомасының дұрыстығын растау талапта көрсетілген сомалар шегінде жүргізілетіні көзделген (немесе) мынадай фактілерді ескере отырып, бірақ олармен шектелмей, салық заңнамасын бұзушылықтар анықталған тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді берушілерге келетін ҚҚС асып кеткен сомасына азайтылған салықтық өтініште:
1) өнім берушіде ҚҚС бойынша салық есептілігінде көрсетілген мәліметтер және (немесе) өнім берушінің жазып берілген шот-фактуралары бойынша электрондық шот-фактуралар АЖ (бұдан әрі - ЭШФ) мәліметтері арасында салыстыру кезінде анықталған өткізілген тауарлар, жұмыстар, қызметтер бойынша ҚҚС сомасын төмендету;
2) өнім берушіде ҚҚС бойынша салық есептілігінде көрсетілген мәліметтер және (немесе) өткізілген тауарлар, жұмыстар, көрсетілетін қызметтер бойынша шот-фактуралар тізілімінде көрсетілген мәліметтер мен сатып алушының сатып алған тауарлары, жұмыстары, көрсетілетін қызметтері бойынша шот-фактуралар тізіліміндегі мәліметтер арасындағы алшақтықтар;
3) ҚҚС бойынша тіркеу есебінен шығарылған, оның ішінде таратылған, әрекетсіз, банкрот тұлғамен өзара есеп айырысу бойынша ҚҚС сомасын есепке жатқызу - Салық кодексінің 85-бабына сәйкес мұндай тұлға ҚҚС бойынша тіркеу есебінен шығарылған күннен бастап;
4) заңды күшіне енген сот шешімінің негізінде жарамсыз деп танылған мәміле бойынша ҚҚС сомаларын есепке жатқызу;
5) ақталатын негіздер бойынша және ақталмайтын негіздер бойынша қысқартылғандарды қоспағанда, басшысына (құрылтайшысына) қатысты Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 216 және 245-баптарында көрсетілген құқық бұзушылықтар бойынша қылмыстық істі Сотқа дейінгі тергеп-тексерудің бірыңғай тізілімінде тіркеу фактісі бар өнім берушімен өзара есеп айырысу бойынша ҚҚС сомаларын есепке жатқызу Қылмыстық кодекстің 245-бабы бойынша негіздер бойынша;
6) осы Қағидалардың 47-тармағында көзделген тәуекелдер анықталған өнім берушімен өзара есеп айырысу бойынша ҚҚС сомаларын есепке жатқызу;
7) есептелген ҚҚС сомаларын төлеу бойынша салық міндеттемесін орындамаған өнім берушімен өзара есеп айырысу бойынша ҚҚС сомаларын есепке жатқызу.
Салық кодексінің 152-бабы 10-тармағына сәйкес тақырыптық тексеру жүргізу барысында салық органы «Пирамида» талдамалық есебін талдау нәтижелері бойынша бұзушылықтар анықталған жағдайда жеткізушілердің атына Салық кодексінің 114-бабы 2-тармағының 10) тармақшасында көзделген хабарламаны жібереді.
Бұл ретте, егер тексерілетін салық төлеушінің тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді жеткізушісі басқа салық органында орналасқан жері бойынша тіркеу есебінде тұрса, тақырыптық тексеруді тағайындаған салық органы тиісті салық органына осындай жеткізушілердің талдамалық есепті талдау нәтижелері бойынша анықталған бұзушылықтарды жою бойынша Салық кодексіне сәйкес шаралар қабылдау туралы сұрау салу жібереді « Пирамида».
Қарастырылып отырған жағдайда, салықтық тексеру актісінен көрініп тұрғандай, тәуекел дәрежесінің критерийлері бойынша баллдардың автоматтандырылған есебі жүргізілді, бұл ретте баллдардың жиынтық қорытындысы 142,0 баллды құрады, бұл балл шегінен (350 балл) аспады, тиісінше «Пирамида» талдамалық есебі қалыптастырылды.
Тексерілетін кезеңде қалыптастырылған «Пирамида» талдамалық есебіне сәйкес 56 тікелей жеткізуші бойынша ҚҚС бойынша декларацияда көрсетілген сатылған тауарлар, жұмыстар, қызметтер бойынша ҚҚС сомалары арасында айырмашылықтар анықталған бұзушылықтар анықталды (н.300.00) және жазып берілген шот-фактуралар бойынша ҚҚС сомасымен, сондай-ақ бюджетке ҚҚС есептеу және төлеу бойынша салық міндеттемелерін орындамаумен байланысты осы жеткізушілердің тіркелген орны бойынша мемлекеттік кірістер органдарына сұрау салу жіберілді.
Салықтық тексеру актісінде көрсетілгендей, салықтық тексеру аяқталған сәтте 16 тікелей жеткізуші ҚҚС бойынша салық есептілігінің қосымша нысандарын ұсыну, ЭШФ қайтарып алу және ҚҚС төлеу арқылы бұзушылықтарды жойды: «А» компаниясымен, «К» компаниясымен, «Е» компаниясымен, «С» компаниясымен, «L» компаниясымен, «R» компаниясымен, «G» компаниясымен, «S» компаниясымен, «B» компаниясымен, «Y» компаниясымен, «Z» компаниясымен, «Т» компаниясымен, «F» компаниясымен, «М» компаниясымен, «P» компаниясымен, «X» компаниясымен.
Сәйкесінше, салықтық тексеру нәтижелері бойынша 40 тікелей жеткізуші бойынша 4 148 144,8 мың теңге сомасына б9зушылы0тар жойылмаған. Осыған байланысты, салықтық тексеру нәтижелері бойынша 27 652,1 мың теңге мөлшерінде қайтаруға жатпайтын ҚҚС ең аз сомасы анықталды.
№391 қағидалардың 47-тармағына сәйкес жеткізушілердің салық төлеуден жалтару схемаларын қолдану тәуекелімен тауарларды іс жүзінде жеткізусіз, жұмыстарды орындамай, қызметтерді көрсетусіз ҚҚС сомаларын есепке алуға құқық алу мақсатында мәмілелер жасасуды көрсететін белгілердің болуы танылатынын атап өту қажет.
Мұндай белгілерге әртүрлі деңгейдегі жеткізушілердің болуы жатады:
Салық кодексінің 120-1-бабына сәйкес электрондық шот-фактуралардың ақпараттық жүйесінде электрондық шот-фактуралардың үзінді көшірмесі шектелген;
заңды күшіне енген сот шешімінің негізінде оларды тіркеу (қайта тіркеу) жарамсыз деп танылған;
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 216-бабы бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексерудің бірыңғай тізілімінде тіркелу фактісі бар;
сот жарамсыз деп таныған мәмілелер.
Салық кодексінің 120-1-бабының 1-тармағына сәйкес салық органдары тәуекел дәрежесі жоғары бұзушылықтар бойынша белгіленген мерзімде орындалмаған және (немесе) камералдық бақылау нәтижелері бойынша салық органдары анықтаған бұзушылықтарды жою туралы хабарлама орындалмаған деп танылған жағдайда электрондық шот-фактуралардың ақпараттық жүйесінде электрондық шот-фактуралардың үзінділерін шектеуді жүргізетінін көрсету қажет.
Қаралатын жағдайда, тексерілетін кезеңде қалыптастырылған «Пирамида» есебіне сәйкес, кейінгі деңгейлердегі жеткізушілер бойынша 821 346,2 мың теңге сомасында ҚҚС бойынша бұзушылықтар анықталды, сатып алынған және өткізілген тауарлар бойынша ЭШФ мәліметтерін талдауға негізделген ТБЖ негізінде, ЭШФ-да көрсетілетін қаржы-шаруашылық операциялардың оларды жүзеге асыру ықтималдығы төмен екені айқындалды, бұл ретте салықтық тексеру нәтижелері бойынша қайтарылуға расталмаған ҚҚС-ның ең аз сомасы - 87 191,5 мың теңгені құрады.
Бұл ретте, Салық кодексінің 158-бабы 1-тармағының 10) тармақшасына сәйкес тақырыптық тексеру актісінде талаптары бұзылған Қазақстан Республикасы заңнамасының тиісті ережелерін көрсете отырып, анықталған алшақтықтар егжей-тегжейлі сипатталған (тақырыптық тексеру актісінің 2.10-тармағы).
Шағымды қарау барысында Мемлекеттік кірістер комитетіне 27.11.2025ж. «М» компаниясы жеткізушілерінің ЭШФ АЖ ЭШФ жазып беруді шектеу туралы анықталған бұзушылықтар бойынша нәтижелерді растау туралы.
01.12.2025 жылғы жауапқа сәйкес, Мемлекеттік кірістер комитеті келесі деңгейлердегі 15 жеткізуші бойынша ЭШФ АЖ ЭШФ үзіндісін шектеу туралы анықталған бұзушылықтар бойынша («F» компаниясы, «T» компаниясы, «Q» компаниясы, «М» компаниясы, «N» компаниясы, «К» компаниясы, «В» компаниясы, «А» компаниясы, «Z» компаниясы, «R» компаниясы, «С» компаниясы, «Р» компаниясы, «Е» компаниясы, «Н» компания) 25 тікелей жеткізушілер бойынша нәтижелерді растаған жоқ («P» компаниясы, «L» компаниясы, «I» компаниясы, «С» компаниясы, «К» компаниясы, «D» компаниясы, «А» компаниясы, «S» компаниясы, «Z» компаниясы, «B» компаниясы, «E» компаниясы, «R» компаниясы, «F» компаниясы, «G» компаниясы, «H» компаниясы» , «J» компаниясы, «M» компаниясы, «N» компаниясы, «O» компаниясы, «Q» компаниясы, «T» компаниясы, «U» компаниясы, «V» компаниясы, «W» компаниясы, «X» компаниясы, «Y» компаниясы, «Z» компаниясы, «С» компания, «B» компаниясы). Осы жеткізушілер бойынша 50 897,9 мың теңге сомасында ҚҚС асып кетуі қайтарылуға жатады.
Баяндалғанды ескере отырып, 50 897,9 мың теңге сомасында ҚҚС сомасының асып кетуі қайтарылуға жатады, осыған байланысты қайтаруға расталмаған жалпы 114 843,6 мың теңге сомасынан 63 945,7 мың теңге сомасында ҚҚС қайтаруға жатпайды.
Осылайша, Салық кодексінің 152-бабы 1 және 12-тармақтарының және №391 қағидалардың нормаларын ескере отырып, ТБЖ қолдану нәтижесінде анықталған 50 897,9 мың теңге сомасындағы бұзушылықтардың болуына байланысты ҚҚС асып кетуін қайтаруға растамау салықтық тексеру нәтижелері бойынша негізсіз болып табылады.
